ارسال به دوستان
کد خبر : 84888

گزارشی از نشست «فلسفه‌ی معاصر در ایران و ترکیه»/ بخش دوم؛

گزارشی از نشست «فلسفه ی معاصر در ایران و ترکیه»/ بخش دوم؛

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد گزارشی از نشست «فلسفه ی معاصر در ایران و ترکیه»/ بخش دوم؛ اشتباه «دکارت» در شناخت بی‎واسطه‎ی خود در فلسفه‎ی دکارت دو واژه‎ی «متمایز» و «واضح» یکی گرفته شده است، درحالی که متمایز مستلزم دو تصور است؛ همین نشان می‎دهد فلسفه ی دکارت برخلاف تصور خودش بی‎واسطه نیست (من فکر می‎کنم هستم، پس بی‎واسطه متوجه‎ این هستم). آنچه موجب شناخت ما نسبت به خود می‎شود «جهان غیب» است. نشست فلسفه ی معاصر در ایران و ترکیه با همکاری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ی ایران و انیستیتو یونس امره تهران برگزار شد. در بخش نخست گزارش، «عبدالحسین خسروپناه» عنوان داشت: «در کشور ایران هم فلسفه و هم حکمت با هم مطرح است. فلسفه از احکام و اقسام وجود با روش عقلی بحث می‎کند، حکمت نیز چنین است، با این تفاوت که عقل در حکمت تلاش می‎کند تا به شهود و وحی نیز برسد. همان طور که حس، نقش مقدماتی برای عقل دارد، عقل نیز یک نقش مقدماتی برای شهود و وحی دارد». «احمت اینام» از فلسفه در زندگی جاری انسان سخن گفت و بیان کرد: «باصراحت و باز رفتار کردن و عمل کردن و نیز با عشق سفر کردن به ما این امکان را می دهد که به مقصد نزدیک تر شویم؛ و البته ادب که می تواند به ما کمک کند تا به منبع و سرچشمه ی حقیقت دست بیابیم». «غلامحسین ابراهیمی‎دینانی» نیز گفت: «اندیشه‎ی فلسفی با اندیشه‎ی علمی و دینی و هر اندیشه‎ی دیگری تفاوت دارد؛ اندیشه‎ی فلسفی تا با چیزی که هنوز اندیشه نشده است مواجه نشود، حرکت نمی‎کند. فلسفه تنها تفکری است که در سطح حرکت نمی‎کند و همواره از سطح به عمق و ژرف می‎رود». در ادامه مشروح سخنان «کریم مجتهدی» و «کنعان گورسوی» می آید.


کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


 

گزارشی از نشست «فلسفه ی معاصر در ایران و ترکیه»/ بخش دوم؛

اشتباه «دکارت» در شناخت بیواسطهی خود

در فلسفهی دکارت دو واژهی «متمایز» و «واضح» یکی گرفته شده است، درحالی که متمایز مستلزم دو تصور است؛ همین نشان میدهد فلسفه ی دکارت برخلاف تصور خودش بیواسطه نیست (من فکر میکنم هستم، پس بیواسطه متوجه این هستم). آنچه موجب شناخت ما نسبت به خود میشود «جهان غیب» است.

  نشست فلسفه ی معاصر در ایران و ترکیه با همکاری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ی ایران و انیستیتو یونس امره تهران برگزار شد. در بخش نخست گزارش، «عبدالحسین خسروپناه» عنوان داشت: «در کشور ایران هم فلسفه و هم حکمت با هم مطرح است. فلسفه از احکام و اقسام وجود با روش عقلی بحث میکند، حکمت نیز چنین است، با این تفاوت که عقل در حکمت تلاش میکند تا به شهود و وحی نیز برسد. همان طور که حس، نقش مقدماتی برای عقل دارد، عقل نیز یک نقش مقدماتی برای شهود و وحی دارد». «احمت اینام» از فلسفه در زندگی جاری انسان سخن گفت و بیان کرد: «باصراحت و باز رفتار کردن و عمل کردن و نیز با عشق سفر کردن به ما این امکان را می دهد که به مقصد نزدیک تر شویم؛ و البته ادب که می تواند به ما کمک کند تا به منبع و سرچشمه ی حقیقت دست بیابیم». «غلامحسین ابراهیمیدینانی» نیز گفت: «اندیشهی فلسفی با اندیشهی علمی و دینی و هر اندیشهی دیگری تفاوت دارد؛ اندیشهی فلسفی تا با چیزی که هنوز اندیشه نشده است مواجه نشود، حرکت نمیکند. فلسفه تنها تفکری است که در سطح حرکت نمیکند و همواره از سطح به عمق و ژرف میرود». در ادامه مشروح سخنان «کریم مجتهدی» و «کنعان گورسوی» می آید.

 

کریم مجتهدی: فلسفه ی دکارت برخلاف تصورش بی واسطه نیست

در ابتدا عرض کنم، طی مطالعاتی که روی اندیشهی سهروردی داشتم به این نکته رسیدم که سهروردی قسمت عمیقی از اندیشه ی خود را از آناتولی گرفته است و این ادعا سندیت نیز دارد. اما چون تحصیل کرده در حوزه ی فلسفه ی غرب هستم سخن خود را درباره ی فلسفه مقایسه ای -به طور عمد از واژه ی تطبیقی استفاده نمی کنم- با دکارت آغاز می کنم، اما نه در جهت تأیید او. دکارت در روش اول خودش می گوید: از تصور واضح و متمایز آغاز کنیم. از تصور واضح و متمایز شروع می کنم؛ این تصور واضح و متمایز در سنت دکارت تقریباً مترادف به کار می رود، یعنی هرچه واضح است متمایز نیز هست.

اما اگر دقت کنیم متمایز با واضح فرق می کند، در واقع متمایز متوجه دو امر یا مستلزم دو تصور است؛ همین نشان می دهد فلسفه ی دکارت برخلاف تصور خودش بی واسطه نیست؛ من فکر می کنم هستم پس بی واسطه متوجه این هستم. ولی این طور نیست اتفاقاً این شناخت باواسطه است، آنچه موجب و باعث شود که نسبت به خود شناخت پیدا کنیم «جهان غیب» است؛ هریک در مقابل هم می توانیم بگوییم «من» یا «ما».

منظورم این است که مقایسه کردن از ابتدای تفکر حضور دارد، حتی اگر تحول تکوینی ادراک را در نزد کودک توجه کنیم مراحل اولیه -من شاگرد پیاژه نیز بوده ام- ظاهراً هنوز تشخیص نمی دهد، نگاه و لمس می کند اما تشخیص نمی دهد؛ اما لحظه ای که این ادراک واقعاً منجر به شناخت می شود آن نوعی سنجش و مقایسه است؛ چیزی را با چیز دیگر مقایسه می کند تا شناخت روی دهد.

فلسفه همان تأمل کردن و تشخیص تفاوت ها، شباهت ها، چگونگی های مختلف است و این تمام مقایسه و سنجش است. در کتاب های سنتی ما اعم از منطق و فلسفه ی عمومی به ما گفته می شود که دو امر یا با هم تطابق دارند یا متباین هستند، یا با هم عموم و خصوص مطلق هستند و یا عموم و خصوص من وجه.

«تطابق» می تواند بدون ادامه باشد، «تباین» نیز می تواند بی ادامه باشد؛ ولی وقتی گفته می شود دو امر نسبت به هم عموم و خصوص مطلق یا به ویژه عموم و خصوص من وجه است مقایسه ای است که به طور آنی نمی توان پاسخ داد. در این دو، در واقع دو چیز با هم مقایسه می شود، به طور مثال «کلام و فلسفه» یا «کلام و دین»؛ در اینجا تأمل و تفکر به صورت وسیع درمی آید و ذهن گرایش به فلسفه دارد و می خواهد از لحاظ فلسفی بسنجد، چرا می گوییم یک چیزی بالاتر از چیز دیگر است. فلسفه گشایش و وسعت ذهن است، در جست وجوی یک جواب آنی و فوری نیست.

 

حیات فلسفه ی مقایسه ای در ایران

به هرحال، آنچه که در ایران در باب فلسفه ی مقایسه ای انجام گرفته است عملاً کار درخشانی نمی بینیم، شاید در ادبیات، شعر، داستان های اسطوره ای کمی موفقیت بیشتری داشته ایم، اما در این حوزه کار خاصی انجام نگرفته است. یک نمونه مربوط به دوره ی ناصرالدین شاه است، زمانی که گوبینو (Gobineau) کنسول فرانسوی به تهران می آید -وی علاقه مند به فلسفه بود-، از قول وی نقل می شود که تصمیم داشت کتاب «گفتار» دکارت را به فارسی ترجمه کند. وی می گوید دکارت هیچ شباهتی به متفکران ایرانی ندارد -و درست هم می گوید-، می خواهم کتابی که هیچ شباهتی با آثار ایرانی نداشته است، ترجمه کنم و ببینم در قرون بعدی چه چیزی از آن بیرون می آید. گوبینو شاید دنبال تجربه ی قابل توجه ای بوده است، غافل از اینکه ترجمه ای که از کتاب شده است (برنه) قابل استفاده نیست و خوانده نمی شود؛ به طور مثال نام دکارت در این کتاب شده است «دیاکارت» و اسم کتاب شده است «حکمت ناصری».

مورد دومی نیز هست که در نوع خودش جالب توجه است؛ شاهزاده ای قاجار به نام «بدیع الملک میرزا» که از نواده های فتحعلی شاه بوده است، کمی فرانسه می دانسته (از نامه هایش می توان فهمید) و کمی نیز از فلاسفه ی غرب می دانسته است و یک نکته ی خیلی مهم تر، فهمیده بوده که علوم جدید مبتنی بر مفهوم «نامتناهی» است و راجع به این موضوع جست وجو می کرده است.

وی از استادی سنتی در ایران به نام «حکیم زنوزی» ۷ سؤال می پرسد و زنوزی به وی پاسخ هایی می دهد که در کتابی به نام «بدایع الحکم» چاپ شده است.

این ۷ پرسش را که بنده مطالعه کردم، نشان می دهد بدیع الملک از فلسفه ی کانت تا حدودی اطلاع داشته است و در ۶ پرسش اول غیرمستقیم از «زمان» و «مکان» می پرسد؛ اینکه زمان و مکان چگونه است، کدام مقدم و کدام مؤخر است و غیره.

وقتی این کتاب را می خوانیم متوجه می شویم نوعی سوءتفاهم بین سؤال کننده و پاسخگو به وجود آمده است، زیرا او در مورد کانت و مفهوم نامتناهی سؤال می کند و زنوزی پاسخ های سنتی مشایی می دهد، در واقع این حکیم تنها نظر خودش را با گرایش مشایی می گوید؛ در نتیجه مطلب زیادی در آن نیست -البته کتاب خواندنی است به لحاظ اینکه در دوره ای نظرات و آرای حکیم زنوزی را می خوانیم- و هدف انجام نشده است.

در دوره ی جدیدتر کتابی از مرحوم حسینعلی راشد در سال ۱۳۴۶ (ه. ش) چاپ شده است که در فیلسوف شرق و غرب یعنی ملاصدرا و اینشتین را با هم مقایسه کرده است؛ هدف کتاب خوب است، اما در مورد نتیجه اش اظهارنظری نمی کنم. در آن دوره می خواهد نشان دهد که فلاسفه ی ما در جامعه ی علم زده ی دروغی آن دوره آن قدر هم بی خبر نبوده اند؛ مثلاً در این زمینه ملاصدرا با اینشتین قابل مقایسه است. اما خب مقایسه به نظر درست نیست و معنی نمی دهد (البته این نظر شخصی من است).

نمونه ی آخر در مورد فلسفه ی مقایسه ای در ایران از لحاظ تاریخی، کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» علامه طباطبایی و شهید مطهری است. کتاب جنبه ی تاریخی دارد که در موقعیت تاریخی معینی نوشته شده است و باید بر اساس نیاز آن عصر سنجیده شود. وقتی کتاب را می خوانیم صریحاً در مقدمه ی کتاب گفته می شود که مطالب مربوط به فلسفه ی غرب از «شبلی شمیل لبنانی» گرفته شده است. مقایسه ای که در کتاب انجام شده است، ارثیه ی فلسفه ی ایران به خصوص بعد از صدرا -در واقع حالت مرکزی به آن داده است- یک نوع کوشش برای احیای سنت صدرالمتألهین است. کتاب از لحاظ اهداف عالی است ولی اطلاع فلسفی غربی آن ضعیف است؛ به طور مثال شمیل در کتابهایش می گوید فلسفه را هرمس بنیان گذاری کرده است، درحالی که هرمس یک سنت است و شخص نیست. عبارت فلسفه به طور سنتی برای فیثاغورث است.

 

ارتباط فلسفه ی مقایسه ای و تاریخ فلسفه

در انتها اگر نظر خودم را بخواهم بگویم، به عقیده ی بنده فلسفه ی مقایسه ای به معنای درست کلمه، همان تاریخ فلسفه است. کسی اگر بخواهد تاریخ فلسفه را درست بخواند باید آن را به طور مقایسه ای بخواند. هیچ فیلسوفی بدون تأمل در افکاری که پیش از او بوده است و سنجیدن آن ها با مطالعات خودش، هیچ چیز نمی تواند ارائه دهد.

بهترین نمونه به نظر من کتابی است که هگل در اوایل قرن ۱۹ نوشته است به نام «مقایسه و اختلاف فلسفه ی فیخته و شیلینگ» که فیخته بزرگ تر از هگل و شیلینگ کوچک تر از هگل است؛ هگل در بین این دو اندیشمند است و خودش نظریه ای ندارد، او این دو فیلسوف را با هم مقایسه می کند و در واقع اگر خوب تأمل کنیم، می بینیم که در حال ساختن خودش است.

به نظر بنده فلسفه بسیار مهم است و اگر در جامعه ای فلسفه نباشد -یعنی خود فکر حضور نداشته باشد- رشته های دیگر به جایی نخواهند رسید.

 

کنعان گورسوی: مولانا پیونددهنده ی ایران و ترکیه است    

زمان این رسیده بود که فیلسوفان ایرانی و ترکی با هم فعالیت مشترک داشته باشند و این فرصت خوبی بود که امیدوارم ادامه داشته باشد. بین این دو کشور اشتراک هایی وجود دارد که در رأس آن حضرت مولاناست که هر دو دانش آموزان او هستیم. همواره این ارزیابی وجود دارد که مولانا ایرانی است یا ترک؟ مهم این نیست که وطن مولانا کجاست، مهم این است که ما از وطن او هستیم یا خیر؟ او که در کتاب خودش با کلمه ی «بشنو» آغاز سخن می کند، در ۱۸ بیت اول مسائلی که ما باید بر روی آن ها تأکید داشته باشیم را ذکر می کند. وی در بیت اول از جدایی شکایت می کند و راهی را به انسان ها نشان می دهد که باید امروز طی شود؛ از چنین حسرتی، عشق و اشتیاق متولد می شود که در کنار این عشق به خدا، عشق به تمام بشریت نیز هست و در کنار این حسرت، قطعاً علم، فلسفه و عرفان زاده می شود.

نگاه جدیدی در ترکیه شکل گرفته است که وقتی فیلسوف ترک می گوید فلسفه تنها فلسفه ی غرب؛ و متدولوژی را مدنظر ندارد. در حال حاضر خوانش جدیدی شکل گرفته است که در مقایسه ی خودمان با غرب، خودمان را بهتر می شناسیم و این امر دیدگاهی جهان شمول به ما می دهد؛ بدون اینکه با اندیشه ی خودمان بیگانه شویم صاحب دیدگاه جهانی می شویم. وقتی می گوییم فلسفه ی خودمان منظور این نیست که تنها فلسفه ی قدیمی خود را بخوانیم و تکرار کنیم، اما فکر می کنم لازم است مشکلات امروز فلسفه را تشخیص دهیم و با پاسخهایی که از سنت خودمان نشئت می گیرد به آن ها جواب دهیم و پرسش های جدیدتری هم در این بستر باید طرح کنیم؛ این نیاز فلسفه ی امروز بشر است.

باید زبانی شکل گیرد که مشکلات را تشخیص دهیم و به آن ها پاسخ دهیم؛ اما درعین حال هم باید به آن مفاهیم جهانی دقت داشته باشیم و هم به سنت خود نگاه کنیم؛ ازاین رو، امروز بسیار به فلسفه ی مقایسه ای نیاز داریم. در ایران و ترکیه در قرن نوزدهم تقریباً فعالیت های مشابه ای در این زمینه شکل گرفته است. متأسفانه از قرن ۱۷ به این سو فلسفه در ترکیه و در قرن ۱۸ در ایران متوقف شد، اما در قرن نوزدهم شروع مجدد است برای اینکه ما خودمان را از طریق غرب بشناسیم؛ وقایع سیاسی و تاریخی آن دوره، استانداردهای حقوقی، تحقیقات علمی، تلاش های جدید در عرصه ی ادبیات، در این دوره در مقایسه با غرب انجام می شود.

 

نگاه جهان شمول، نیاز فلسفه ی اسلامی 

اما در اینجا دوباره مشکل جدید به وجود آمد، چون در ذهن افراد جایگاه خود را در بین شرق و غرب پیدا نمی کنند و همواره درون آن ها یک کشمکش وجود دارد؛ برخی به غرب گرایش پیدا می کنند و بعضی به شرق. ما باید به یک دیدگاه جهان شمول برسیم.

در این رابطه که ما در حال سعی هستیم تا فلسفه را برای امروز شکل دهیم، وقتی نگاه می کنیم، می بینیم ملزومات مورد نیاز ما کجاست؛ و درعین حال وقتی می گوییم ما نباید با خود بیگانه شویم، معتقدم باید یک سلسله سنت هایی که در فرهنگ وجود دارد را ارزیابی کنیم و از آن ها استفاده کنیم و این می تواند تنها سنت فلسفه و کلام نباشد. اما این سنت باید بر پایه ی آیینی استوار باشد که از موسیقی و شعر و هنر و فرهنگ ما نشئت می گیرد. حتی باید زمینه ای باشد که بر اساس اصول اخلاقی در فرهنگ تعریف شود و البته باید کلام و فلسفه هم در آن باشد. من شخصاً وقتی از دیدگاه خودم می بینم، معتقدم که باید از سنت های عرفانی خودمان به آن بنگریم؛ اگر این شیوه را داشته باشیم افرادی مثل مولانا، حاج بگتاش ولی و تعداد بسیاری از صوفی قرار دارد.

و در این شرایط معتقد هستم که از طریق فلسفه ی تطبیقی باید کار را در دست بگیریم، باید زبان مشترک و جدیدی پیدا کنیم و از این راه به صحبت و دیالوگ بپردازیم؛ جدایی و بیگانهسازی در کشورهای خاورمیانه نتیجه اش داعش می شود.

اما درباره ی بحث امروز که در مورد فلسفه و تصوف است، باید دید جایگاه انسان در فلسفه ی امروز کجاست؟ چه معماریِ شخصیتی باید به انسان امروز توصیه کنیم؟ اگر این پیغام را بین ایران و آناتولی کشف کنیم در آن زمان می توانیم ادعا کنیم که پیغامی برای کل دنیا داریم.

من معتقد هستم که پی نمودن یک راه مشترک با غرب نیز به ما کمک خواهد کرد، زیرا در طول ۲۰۰ سال اخیر غرب از یک علم نظری به سمت علمی که انسان در آن زندگی می کند پیش رفته است و در این زمینه دکارت نمونه ی بارز این علم است. وجود و انسان در این دید، زمینه ی مهمی است. در این صورت ما باید ابن عربی را نیز با یک خوانش جهان شمول با دیگر اندیشمندان هم طراز این اندیشمند مسلمان تطبیق دهیم و نیز پیشرفت تمام آن ها را به سمت اخلاق مورد ارزیابی قرار دهیم؛ به طور مثال هانری کوربن که هایدگر را بسیار خوانده بود بعدها فلسفه ی ایران را نیز مورد مطالعه قرار می دهد. این بدین معناست که می توان آن منطق وجودی که در شرق و غرب هست، در یک نقطه ی مشترک به هم پیوند داد و این نقطه ی مشترک همان طور که استاد پیش تر به آن اشاره کردند نشان می دهد چرا دارای اهمیت است.

در دیالوگ گرگیاسِ افلاطون که اخیراً مجدداً به مطالعه ی آن پرداختم، در مکالمه ی سقراط و شخصی به نام پولوس به ما می گوید، می توانیم در مونولوگ مهارت کافی داشته باشیم اما مهارتی در دیالوگ نداریم و هنوز این را نیاموخته ایم؛ در این صورت آن چیزی که مهم است از درون خودمان چگونه دیالوگ را با شخص مقابل بیاموزیم.

احمت اینام از باز بودن (آچیکلوک) صحبت کردند و استاد دیگر از متمایز و واضح بودن سخن گفتند؛ پس فلسفه این نقطه نظر در تفاوت ها و تمایزهای شخص مقابل است و این درعین حال شکل گیری یک فضای جدیدی است که از طریق زبان فلسفه خواهد بود. در این صورت آیا لازم نیست که ما فلسفه و عرفان ایران و ترکیه را در این راه مجدد مورد بررسی قرار دهیم و در همراهی، آن رنگی که متعلق به ما هست را کشف کنیم و از آن آهنگ وحدت به وجود بیاوریم؛ و در این راه تنها دوست هم نباشیم، بلکه آینه ی یکدیگر نیز باشیم و در این آینه خود را مجدد کشف کنیم، درحالی که دست طرف مقابل را هم گرفته ایم.

به نقل از سایت فرهنگ امروز


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :