ارسال به دوستان
کد خبر : 83625

ابزارهای حصول علم

ابزارهای حصول علم

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد ابزارهای حصول علم نویسندگان: دکتر محمدزمان رستمی طاهره آل بویه ابزارهای معرفت در یک تقسیم کلی عبارت اند از: حس، خیال، وهم، عقل و قلب. البته مُدرِک واقعی در همه مراحل، خود نفس است، زیرا نفس در تمام مراتب، بدون آن که امتزاج با آن مرتبه داشته باشد حضور دارد.

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

ابزارهای حصول علم

نویسندگان:
دکتر محمدزمان رستمی
طاهره آل بویه

عوامل ایجاد علم (1)

ابزارهای معرفت در یک تقسیم کلی عبارت اند از: حس، خیال، وهم، عقل و قلب. البته مُدرِک واقعی در همه مراحل، خود نفس است، زیرا نفس در تمام مراتب، بدون آن که امتزاج با آن مرتبه داشته باشد حضور دارد.

قوه حس

نازل ترین و فرعی ترین قوه ی بینشی انسان، همان قوه حس است که به طور مستقیم در ارتباط با ماده و مادیات است. این قوه ی حس است که اولین صورت ها را از اشیا دریافت می کند و این صورت ها، صورت های مادی نامیده می شوند، چون از نظر شکل، همانند همان شیء مادی خارجی می باشند. در حکمت متعالیه ثابت شده است که قوای حسی نیز مانند دیگر قوای علمی، وجودی مجرد است، ولی تجرد این قوا نسبت به دیگر قوای بینشی در مرتبه ای نازل تر قرار دارد، یعنی این قوه بیشترین ارتباط را با جسم انسان داشته و کمترین ارتباط را با روح دارد، گفتنی است که هر قدر قوای دیگر قوی تر و معتدل تر باشند، قوه حس بهتر عمل می کند و تماس انسان با خلقت کنجکاوانه تر و عالمانه تر می گردد و از آیات الهی از روی غفلت، اعراض نمی نماید و مصداق آیه شریفه «وَكَأَیِّن مِّن آیَةٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ» (2) نمی شود.

قوه ی خیال

بالاتر از قوه حس، قوه خیال است که خزانه ای برای گردآوری مُدرَکات قوه حس است. با از بین رفتن صورت مادی یک شی ء (که ابتدا به وسیله قوه حس از اشیا دریافت می شود)، صورت هایی غیرمادی از همان شیء در ذهن باقی می ماند که به آن صورت خیالی می گویند و قوه ای که صور خیالی را درک می کند، قوه خیال نامیده می شود. قوه خیال رابط میان محسوسات (که به وسیله قوه حس احساس می شود) و معقولات (که به وسیله عقل ادراک می شود) است، (3) یعنی برای تبدیل صور حسی به صور عقلی و تبدیل صور عقلی به صور حسی، نقش واسطه ایفا می کند و اگر نقش خود را در این دو جنبه ایفا نکند، این پیوند قطع می شود و هیچ محسوسی معقول و نیز هیچ معقولی محسوس نمی شود. (4)

قوه متخیله یا متصرفه (5)

قوه متخیله در واقع از قوای ادراکی است که به تصرف در صور خیالیه ای می پردازد که در مخزن خیال موجود است. وظیفه اصلی این قوه این است که با تصرف در صور خیالی و نیز استفاده از معانی جزئیه ای که ره آورد قوه واهمه اند و با تجزیه و تحلیل و یا ترکیب هایی که در صور خیالی و معانی جزئی انجام می دهد، حدّ وسط در براهین را برای قوه عاقله احضار می نماید. این قوه افزون بر وظیفه اصلی خود با استفاده از صور خیالی و معانی جزئی، تشبیهات و تصویرهای شاعرانه ایجاد می کند.
قوه متخیله اگر تحت رهبری قوای برتر، یعنی عقل حصولی و قلب شهودی قرار گیرد، وسیله خوبی برای تفکر و یافتن حدّ وسط و ابزار خوبی برای تصویر یافته های عقلی و قلبی است و از این جهت آن را قوه متفکره می نامند و اگر در اختیار قوه واهمه قرار گیرد، قوه متخیله نامیده می شود.

قوه واهمه

پس از خیال، قوه وهم است که معانی جزئی، نظیر دوستی ها، دشمنی های جزئی، صفا، وفا و کینه های جزئی را ادراک می کند. اگر معانی عقلی به طور جزئی و نوعاً همراه با صور جزئی ملاحظه شوند، آن ها را معانی وهمیه می گویند که به وسیله قوه واهمه ادراک می شوند. فرق عقل و وهم در این است که وهم، مفاهیمِ مضاف با صور جزئیه را ادراک می نماید و عقل، مفاهیم کلی مجرد را می فهمد. ادراک معنای جزئی و موهوم، بدون دخالت خیال میسر نیست.

قوه عاقله

پس از حس، خیال و وهم، عقل انسان است که در مرتبه اعلای وجود او قرار دارد و امامت دیگر قوا به عهده اوست. قوه عقل، صور خیالی (که از صور حسی گرفته شده) را به صور عقلی تبدیل می کند.
صورت های حسی چون از اشیای خارجی گرفته می شود، قیود بسیار دارد؛ لذا جزئی است و قابلیت صدق بر کثیرین را ندارد، ولی صورت های خیالی چون قیود جزئی خارجی را از دست می دهد، حالت مفهومی به خود می گیرد و از کلیت برخوردار می شود و قابلیت صدق بر کثیرین را می یابد، ولی چون هنوز تمام قیود خود را به کلی از دست نداده کلیت کامل ندارد، اما صور عقلی صوری هستند که از تمام قیود مجرد می شوند و از کلیت تام برخوردارند؛ از این رو، دامنه شمول بیشتری دارند. نقش عقل نظری، رهبری ادراک انسان در جهتِ هماهنگ و هم سو با علوم فطری و حضوری است و دیگر قوا به منزله فروعی است که باید از اصل خود پیروی کند. این تبعیت بدین معناست که ثمرات دیگر قوا (که از متشابهات است) را باید به ثمرات عقل نظری (که از محکمات است) ارجاع داد و با آن تفسیر کرد. (6)

رابطه مراتب روح بشری (روح حسی، خیالی، عقلی، فکری) با علم

روح حسی روحی است که آنچه حواس پنج گانه حس می کنند را دریافت می کند و آن اصل روح حیوانی است، زیرا حیوان به واسطه آن حیوان می شود و در کودک شیرخوار این روح موجود است.
روح خیالی روحی است که آنچه حواس پنج گانه در حیطه نفس وارد می سازند را دریافت و حفظ می کند تا آن را در هنگام نیاز بر روح عقلی که برتر از آن است عرضه نماید و این روح برای کودک شیرخوار در آغاز رشدش موجود نیست؛ از این رو، ولع دارد اشیا را بگیرد و وقتی که از دسترس او بیرون شدند، آن ها را فراموش می کند تا این که بزرگ تر شده، به گونه ای که هرگاه آن اشیا از دسترس او بیرون می شوند می گرید و آن ها را طلب می نماید، زیرا صورت آن ها در خیال وی محفوظ می ماند.
روح عقلی روحی است که به واسطه آن، معانی از حس و خیال درک می شود و آن گوهر مخصوص انسان عاقل است و در حیوانات و کودکان و مجانین یافت نمی شود و به وسیله آن، حقایق و معارف کلی ضروری ادراک می گردد و انسان به وسیله آن، نفس و صفات خود و غیر خود را درک می کند، چنان که درک می کند که عالم و تواناست و ... و هیچ حقیقتی از آن پوشیده نمی ماند.
اگر سؤال شود چرا عقلا در دیدگاه های خود دچار خطا می شوند، پاسخ این است که قوه خیال و وهم ایشان به خطا احکامی صادر می کنند و ایشان گمان می برند که این احکام را عقل صادر کرده است، اما عقل، زمانی که رهبری قوای وهم و خیال را در اختیار می گیرد و آن ها را به اعتدال می کشاند و حکایت گری آن ها را اصلاح می کند، دیگر این خطا برای او حاصل نمی شود، بلکه هر چیز را همان گونه که هست می بیند و حکم هر چیز را همان گونه که هست در می یابد، (7) ولی زایل ساختن انحرافات قوای وهم و خیال برای عموم مردم بسیار دشوار است و تنها پس از مرگ است که به طور کامل زایل می گردند و این امر مطابق با آیه « فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ» (8) می باشد.
روح فکری روحی است که معارف عقلی محض را دریافت می کند و با ایجاد ارتباط میان آن ها، معارف شریف دیگری را استنتاج می نماید و این کار تا بی نهایت استمرار می یابد. (9)
در یک دسته بندی دیگر (که از باب مشابهت در این جا می آید) در روایتی آمده است که خداوند در انسان پنج روح نهاده است: روح القدس، روح الایمان، روح القوه، روح الشهوه و روح البدن، و با این ارواح، برخی را بر برخی دیگر برتری داده است، چنان که در قرآن درباره انبیا می فرماید: « تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ ... وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ» (10) خداوند انبیا را به واسطه روح القدس مبعوث نموده و به واسطه آن، همه چیز را به ایشان تعلیم داده است.
انسان ها به واسطه روح الایمان به خداوند متعال ایمان می آورند و او را می پرستند و به واسطه روح القوه با دشمنانشان می جنگند و معاش خود را تأمین می نمایند و به واسطه روح الشهوه، لذّت طعام و ... را در می یابند و به واسطه روح البدن، حرکت و فعالیت می نمایند.
اما وقتی بنده ای به خطایی تمایل می یابد، روح الشهوه آن خطا را برای او تزیین می کند و روح القوه او را تشویق می نماید و روح البدن او را رهبری می کند تا در آن خطا واقع شود و وقتی خطایی را مرتکب گردید، روح الایمان او نقصان می یابد، حال اگر توبه کرد خدا توبه او را می پذیرد و آن نقصان ها برطرف می گردد، پس بر بنده حالاتی عارض می گردد که برخی از آن ارواح نقصان می یابد، چنان که خداوند برای افراد پیر یا مریض یا علیلی یا کسی که دچار جنون و دیگر عوارض جسمی و ذهنی شده است می فرماید: « وَمِنكُم مَّن یُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَیْ لاَ یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئًا» (11) و برخی از شما تا خوارترین سال های زندگی بازگردانده می شود تا پس از دانستنی اندک دیگر چیزی نداند. که در این حالت، روح القوه نقصان می یابد و فرد نمی تواند با دشمنان مجاهده نماید و یا معاش خویش را تأمین سازد. (12)
همه ی آن ارواح چهارگانه دچار حادثه می شوند، به جز روح القدس که هرگز دچار حادثه و لهو و لعبی نمی گردد و نقصانی نمی پذیرد و این روح به امام اختصاص دارد. (13)

رابطه ی قوه ی خیال با قوه ی عاقله

هر قدر مراقبت و حضور عندالله کامل تر باشد و ساختار روحی انسانی به اعتدال نزدیک تر بوده و قوه خیال او قوی تر و صحیح تر باشد، تمثلات در لوح نفس، صافی تر و سالم تر است. اگر قوه خیال، قوی شود و در انقیاد قوه عاقله قرار گیرد، مُدرَکات قوه عقلیه را به خوبی و درستی حکایت می کند (یعنی تبدیل صور عقلی به صور خیالی و سپس حسی را به گونه ای انجام می دهد که وقتی فرد، آن صورت خیالی یا حسی را درک می کند با صورت عقلی و مجردش به بهترین شکل آشنا می گردد.) (14)
پس اگر مُدرَکات قوه عقلی، ذوات مجرد و عقول مفارق (یعنی فرشتگان) باشند، قوه خیال آن ها را به صورت یک انسانِ در کمالِ حسن و زیبایی (که برترین انواع محسوسات جوهریه است) در می آورد، چنان که گاهی فرشتگان برای برخی انبیا و حضرت مریم (علیها السلام) متمثّل شدند و اگر آن مدرکات (مُدرَکات قوه عقلی)، معانی مجرد و احکام کلی باشند قوه خیال، آن ها را به صور الفاظ (که به تعبیری قالب های معانی مجردند) و در اسلوبی شیوا و شیرین در می آورد، پس از آن، قوه خیال هر دو گونه صور یاد شده را به حس مشترک می دهد، به گونه ای که آن صورت های عقلی به وسیله حس بصر مشاهده می گردند و این معانی مجرد و احکام کلی، به وسیله حس شنوایی شنیده می شوند، چنان که گویی شخصی در کمال حسن و بهاء در برابر فرد ایستاده و کلامی شیوا القا می کند. (15) و (16)

قلب انسانی

قلب، معانی مجرد را ادراک می کند، لیکن در ادراک این معانی با ادراک عقل در دو چیز تفاوت دارد: الف) آنچه عقل از دور به صورت مفهوم کلی ادراک می کند، قلب از نزدیک به عنوان یک موجود شخصی خارجی واقعی مشاهده می کند؛ (17) ب) عقل به دلیل انحصار در حصارِ ادراک مفهومی از ادراک بسیاری از حقایق عاجز است، اما قلب به دلیل ادراک شهودی (18) بر بسیاری از اسرار کلی و بلکه جزئی عالم نیز آگاه است.
معرفت و شناخت قلبی، نخست با رؤیاهای صادق در خواب نصیب می شود، زیرا روح در آغاز ضعیف است و در چنین حالتی با قطع سرگرمی های بیرونی در حالت خواب، زمینه مناسب برای سفر درونی فراهم می شود و گرنه آن چشم و گوش که در خواب به مشاهده حقایق نایل می گردند، در بیداری نیز همراه انسان هستند. نفس چون قوی شود، نه تنها مشاهدات بیرونی به وسیله حواس ظاهری، برای او مزاحمتی ایجاد نمی کند، بلکه او را در شهود خارجی نیز یاری می رساند. این شهود خارجی که نوعاً برای انبیا ایجاد می شود، نه از سنخ گمان، بلکه از صنف قطع، و نه از قبیل استدلال حصولی، بلکه از سنخ شهود حضوری، و نه از قبیل شهود عادلانه، بلکه از سنخ شهود معصومانه است. این شهود در حدّ نازلِ آن ممکن است نصیب مؤمنان شود؛ البته این غیر از تمثل خاطره های نفسانی است که از حافظه به خیال و از مفهوم ذهنی به صورت تخیل ترسیم می شود و غیر از تصویر نفسانی، مبدأ دیگری ندارد و نیز غیر از تصویرهای شیطانی است که به منظور اضلال، اغوا، و تزیین، گاهی در رؤیا و زمانی در بیداری در نفس انسان تأثیر می کند.
وقتی قلب به مقام عالی از شهود رسیده باشد، در این حالت همه قوای پایین تر، آن را همراهی می کنند، یعنی هم عقل، معانی کلی را به خوبی دریافت می کند و هم قوه واهمه، آن چه در آن تنزل می کند به نیکی در می یابد و هم قوه متخیله آن چنان که باید صورت گری می نماید و هم قوه خیال تمام آنچه در حدّ صورت تجلی کرده را مشاهده می کند و در این حال آنچه که دیده می شود، چه در بیداری و چه در خواب، همه صادق است و آن چه گفته می شود همه با واقع مطابق می باشد و شهود صاحب این مقام به دلیل عصمتی که دارد، میزان برای مشاهده دیگران است و فهم او به دلیل مصونیت از خطا، معیار برای فهم دیگران می گردد. (19)
حداکثر تجرد شیطان و سقف فعالیت او، تجرد خیالی و وهمی است. مشاهداتی که مربوط به عالم طبیعت، خیال و وهم باشد، در معرض دخالت شیطان قرار گرفته و در نتیجه، حق آن آمیخته به باطل می شود، اما نشئه عقل و قلب و مشاهداتی که به این دو مربوط است، از تصرف شیطان خارج می باشد.

پی نوشت ها:

1.مجموع قوای موجود در ساختار علمی انسان و در راستای هستی او، از طبیعت، تا ماورای طبیعت به ترتیب قوّه حس، خیال، وهم و قوّه عقل است و به دیگر سخن، در هر مرتبه از وجود انسان، یکی از قوای علمی نهاده شده است که نقش خاص خود را در روند ادراک ایفا می کند. برخی از این قوا به منزله فروع و بعضی به منزله اصل شجره ادراکی انسان است.
2.یوسف، آیه 105. چه بسیار آیاتی در آسمان ها و زمین که از آن به غفلت می گذرند.
3.در سیرصعودی، ابتدا صورت مادی اشیا ادراک می گردند و پس از آن متخیّل می شوند و بعد از آن معقول می گردند، و لکن در سیر نزولی، اول مجردات، معقول می شوند و پس از آن متخیل می شوند و سپس در حسّ مشترک محسوس می گردند. قوه خیال هم در سیر صعودی و هم در سیر نزولی، کار واسطه گری را برعهده دارند.
4.درباره قوه خیال، بحث مفصلی وجود دارد مبنی بر این که شیطان به طور عمده از راه این قوه عمل می کند، بدینگونه که توانایی دارد خیال های غیرواقعی در افراد ایجاد نماید و آن ها را دچار فریب سازد، یعنی شیطان می تواند با تخریب قوه خیال، رابطه میان محسوسات و معقولات را به هم بریزد و لذا فرد نتواند به قوه عاقله دست یابد. اما امام کسی است که قوه عاقله اش به گونه معتدل کار می کند و سلطه قوه خیالی را به طور کامل در دست دارد؛ از این رو، شیطان در قوه خیالی امام دخالتی ندارد.
5.قوه خیال که مخزن صورت های خیالی برگرفته شده از صورت های حسی است، در دسترس قوه دیگری است که آزادانه در آن تصرف های گوناگون دارد و هم در سیر صعود محسوس به معقول (یعنی تبدیل صورت های حسی به صورت های عقلی) و هم در سیر نزول معقول به محسوس (یعنی تبدیل صورت های عقلی به صورت های حسی) ایفای نقش می کند و این قوه فائقه به ترتیب متصرفه، متفکره و متخیله نامیده می شود. نقش قوه متخیله، صورت سازی برای معقولات مجرد است (یعنی صورت های عقلی و مجرد را به گونه صورت های خیالی در می آورد و گاهی واسطه می شود که آن ها به شکل صورت های محسوس ارائه گردند) تا آن ها را برای ذهن فرد محسوس گرداند و وظیفه قوه متصرفه، تصرف در مدرکات قوای حسی و پیرایش صورت های آن هاست (تا آن ها را به گونه صورت های خیالی درآورد و آماده سازد که به گونه صور عقلی درآیند).
6.جوادی آملی، تفسیر انسان به انسان، ص 193 - 195.
7.این امر درباره امام، صادق است.
8.ق، آیه 22.
9.فیض کاشانی، علم الیقین، ص 381 - 383.
10.بقره، آیه 253.
11.نحل، آیه 70.
12.محمدبن حسن صفار، بصائر، ج 9، باب 14، ح 5.
13.کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 272؛ صفار، بصائر، ص 447 و مجلسی، بحارالانوار، ج 25، ص 55.
14.بیان شد که در سیر صعودی، ابتدا صورت مادی اشیا را ادراک می گردند و بعد از آن متخیّل می شوند و پس از آن معقول می گردند، ولکن در سیر نزولی اول مجردات، معقول می شوند و بعد از آن متخیل می شوند و سپس در حسّ مشترک محسوس می گردند؟ هم چنین اظهار شد که کار قوه خیال، واسطه گری هم در سیر صعودی و هم در سیر نزولی است، حال اگر قوه خیال در اختیار و انقیاد قوه عقل قرار گیرد و به اعتدال کشیده شود، این سیر صعودی و نزولی به خوبی انجام می شود و انسان با حقایق هستی همانگونه که هست آشنا می گردد.
15.خداوند متعال، مُجَسَّم اجسام و مُصَوَّر صور است، و نفس ناطقه انسانی در ذات و صفات و افعالش، مظهر اَتَمّ اوست؛ از این رو، انسان با نیل به توحید صمدی می تواند به فهم این سرّ منتشر، یعنی به فهم تصاویری که قوه خیال از مجردات ارائه می دهد نایل آید.
برای تفصیل بیشتر ر.ک. بوعلی، اشارات، نمط 10؛ حسن زاده آملی، شرح فارسی اشارات، سه نمط آخر؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، فص یوسفی و حسن زاده آملی، 1001 نکته، نکته 10، شرح جمله الله سبحانه فتاح القلوب و مناهج الغیوب.
16.حسن حسن زاده، انسان در عرف عرفان، ص 49.
17.به این معنا که ادراکات قلب، علم حضوری است که یک حقیقت واقعی است به این معنا که جزئی از روح آدمی را تشکیل می دهد و از این لحاظ، موجودی خارجی است.
18.ظهور و تجلی حق بر روح انسان دائمی نیست و میزان این ظهور و تجلی به حسب استعداد قلبی اوست. برای قلب ها به حسب استعدادشان گاهی تجلی ای دست می دهد که مستلزم حصول شهود و علم حقیقی و موجب حیات روحانی است و با آن تجلی، حق سبحانه سمع و بصر عبد می گردد، و عبد نیز سمع و بصر و سایر صفات حق می شود و این مقام جز به سلوک دست ندهد (حسن حسن زاده آملی، انسان در عرف عرفان، ص 115 - 125).
19.جوادی آملی، تفسیر موضوعی، ج 3، ص 267 - 282.

منبع مقاله:
رستمی، محمدزمان و آل بویه، طاهره، (1390)، علم امام (با رویکرد قرآنی، روایی، عرفانی، فلسفی و کلامی)، قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه قم)، چاپ دوم.



 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :