Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 82046
تاریخ انتشار : 12 شهریور 1394 17:1
تعداد بازدید : 1364

انسان سالم در حكمت عملي

چکیده قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد. انسان سالم در حكمت عملي سيد محمد خامنه اي يكي از آموزه هاي مهم اديان الهي و بخصوص دين اسلام، تعريف انسان و ابعاد معنوي او و صراحت بخشيدن به بُعدي نامحسوس غير مادي ـ يعني نفس يا روان ـ مي باشد. شايد بتوان ادعا كرد كه اگر تأكيد وحي و اديان آسماني بر وجود چيزي بنام روح يا نفس و اهميت آن در شخصيت و منش انساني نمي بود تجربة نارساي بشري ـ حتي در پيشرفته ترين تمدنها ـ قادر نبود كه اينگونه كه امروز روشن شده است به بُعد عميق و مؤثري در انسان بنام نفس يا روح برسد. در اسلام (و مكاتب و اديان آسماني ديگر) معرفي نفس انسان، همپا و همراه تعريف سلامت نفس و آموزش روشهاي ساختن انسان سالم بوده و حتي از حديث «بُعثت لأتمم مكارم الأخلاق» مي توان بدست آورد كه هدف اصلي اسلام نوسازي بشر و ساختن انسانهايي داراي سلامت نفس و قوت روح و روان مي باشد؛ چه آنكه سلامت معنوي انسان، از ديدگاه اسلام، ضامن سعادت دنيوي و اخروي و فوز و فلاح او شمرده شده است و شخصيت سالم يك انسان را سكوي پرش و تعالي او بسوي كمالات انساني و وصول به مدارج عالية روحي و قرب يا حتي وصال حق متعال معرفي نموده است. اهميت سلامت رواني انسان و شناسايي و درمان آفات و آسيبهاي آن در اسلام و اديان با مطرح بودن آن در روانپزشكي و روانشناسي و روانكاوي سازگاري داشته و بررسي تطبيقي اين رشته ها با تعاليم آسماني مانند هميشه مي تواند تجربه هاي بشري را غنيتر سازد و اگرچه تجربه و دانش بشر ناتوانتر از آن بوده كه به شناسايي روان دست يابد ولي توانسته است با آسيبها و بيماريهاي آن، كه در رفتار انسان خود را نشان مي دهد و نوعي نابساماني و ناهنجاري رفتاري است، آشنا شود و تا حدودي به درمان آن بپردازد. سلامت رواني انسان در اسلام از يك زاويه و در پزشكي از زاوية ديگر مورد نظر و عنايت قرار گرفته است. باينصورت كه در روانپزشكي آنرا فقط از نظر ناهنجاريهاي شخصيتي و بيماريهاي شديد آن مورد نظر قرار مي دهند اما در بينشهاي ديني فراگيرتر مي باشد و تمام احوال نفس انساني را زير نظر مي گيرد. ما در اين مقاله ديدگاه اسلام را از دريچة روايات اسلامي و بخصوص احاديث اهل بيت (ع) مورد بررسي قرار مي دهيم و به مرزهاي مشترك حديث و روانپزشكي و روانشناسي نگاهي اجمالي مي اندازيم.

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.

Top of Form

Bottom of Form

انسان سالم در حكمت  عملي *

  سيد محمد خامنه اي 

يكي از آموزه هاي مهم اديان الهي و بخصوص دين اسلام، تعريف انسان و ابعاد معنوي او و صراحت بخشيدن به بُعدي نامحسوس غير مادي ـ يعني نفس يا روان ـ مي باشد. شايد بتوان ادعا كرد كه اگر تأكيد وحي و اديان آسماني بر وجود چيزي بنام روح يا نفس و اهميت آن در شخصيت و منش انساني نمي بود تجربة نارساي بشري ـ حتي در پيشرفته ترين تمدنها ـ قادر نبود كه اينگونه كه امروز روشن شده است به بُعد عميق و مؤثري در انسان بنام نفس يا روح برسد.

در اسلام (و مكاتب و اديان آسماني ديگر) معرفي نفس انسان، همپا و همراه تعريف سلامت نفس و آموزش روشهاي ساختن انسان سالم بوده و حتي از حديث «بُعثت لأتمم مكارم الأخلاق» مي توان بدست آورد كه هدف اصلي اسلام نوسازي بشر و ساختن انسانهايي داراي سلامت نفس و قوت روح و روان مي باشد؛ چه آنكه سلامت معنوي انسان، از ديدگاه اسلام، ضامن سعادت دنيوي و اخروي و فوز و فلاح او شمرده شده است و شخصيت سالم يك انسان را سكوي پرش و تعالي او بسوي كمالات انساني و وصول به مدارج عالية روحي و قرب يا حتي وصال حق متعال معرفي نموده است.

اهميت سلامت رواني انسان و شناسايي و درمان آفات و آسيبهاي آن در اسلام و اديان با مطرح بودن آن در روانپزشكي و روانشناسي و روانكاوي سازگاري داشته و بررسي تطبيقي اين رشته ها با تعاليم آسماني مانند هميشه مي تواند تجربه هاي بشري را غنيتر سازد و اگرچه تجربه و دانش بشر ناتوانتر از آن بوده كه به شناسايي روان دست يابد ولي توانسته است با آسيبها و بيماريهاي آن، كه در رفتار انسان خود را نشان مي دهد و نوعي نابساماني و ناهنجاري رفتاري است، آشنا شود و تا حدودي به درمان آن بپردازد.

سلامت رواني انسان در اسلام از يك زاويه و در پزشكي از زاوية ديگر مورد نظر و عنايت قرار گرفته است. باينصورت كه در روانپزشكي آنرا فقط از نظر ناهنجاريهاي شخصيتي و بيماريهاي شديد آن مورد نظر قرار مي دهند اما در بينشهاي ديني فراگيرتر مي باشد و تمام احوال نفس انساني را زير نظر مي گيرد.

ما در اين مقاله ديدگاه اسلام را از دريچة روايات اسلامي و بخصوص احاديث اهل بيت (ع) مورد بررسي قرار مي دهيم و به مرزهاي مشترك حديث[1][1] و روانپزشكي و روانشناسي نگاهي اجمالي مي اندازيم.

* * *

در علم روانشناسي، سلامت يا روند عادي روح و شخصيت انسان را هنجار و عوارض و نابسامانيهاي آنرا ناهنجاري مي نامند و اين تقسيم يكي از كليترين تقسيمات شخصيت انسان است و بقول يكي از روانشناسان، بسختي مي توان ميان آندو مرزي يافت.[1][2] صورت بيماري روان يا ناهنجاري آنرا نيز به دو دستة عمده روان نژندي و روان پريشي تقسيم نموده اند.

روان پريشي: نابهنجاريها و بيماريهايي است كه روان و شخصيت انسان را بشدت تحت تأثير قرار مي دهد بگونه يي كه گاهي در اين بيماريها شخصيت بيمار بكلي گم و مختل مي شود و نوعاً بيمار به بيماري خود، آگاه نيست و واقعيت و اوهام را از هم تميز نمي دهد و به خودداري يا درمان خود توانايي ندارد. روان پريشي صورتهاي بسيار و گوناگون دارد و گاهي بصورت جنون يا حتي حماقت ظاهر مي شود. درمان اين بيماريها دشوار و نيازمند به بستري شدن و دارو مي باشد.

روان نژندي: مراتب ضعيفتر بيماريهاي رواني است كه در آنها بيمار شخصيت خود را از دست نداده و به بيماري و نابسامانيهاي رواني خود، آگاه است و گاهي بياري ارادة خود يا تلقين به كاهش يا درمان خود كمك مي كند و از واقعيات و علل و معاليل و آثار رفتار و واكنشهاي خود باخبر است و اينگونه بيماري نوعي برهم خوردن موقت تعادل رواني است.

در احاديث منسوب به پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) به نابسامانيها و ناهنجاريهاي شخصيت انساني اشاره شده و در برخي از اين احاديث از نابهنجاريهاي رواني با لفظ جهل و از بيماريهاي آن به جنود جهل تعبير شده و در مقابل، سلامت و بهنجار بودن روان را عقل ناميده است و با بياني نمادين ايندو (يعني عقل و جهل) را فرمانرواي دو دسته يا سپاه، تحت عنوان جنود عقل و جنود جهل نمايش داده است.

اين مطلب را نخستين بار يكي از روانپزشكان ايراني در كتاب خود بيان نمود و اين مقوله را از حديث اهل بيت (ع) به علم روانپزشكي امروزي كشانيد.[1][3]

وي با توجه به حديث سُماعة بن مهران راوي و صحابي مشهور از امام صادق (ع)[1][4] بيماريهايي مانند ماتي و ملانكولي و شيزوفرني يا جنون جواني را نام مي برد و برخي از «جنود جهل» مذكور در حديث را كه از آثار يا مختصات بيماريهاي بالاست، ذكر مي كند و نتيجه مي گيرد كه جنود عقل نشانة سلامت روان (يا عاقل بودن) است و جنود جهل نشانة جنون يا انحرافها و آسيبهاي رواني.

حديث اين است:

عن سماعة. قال: كنت عند أبى عبدالله عليه السلام و عنده جماعة من مواليه فجرى ذكر العقل و الجهل. فقال أبو عبدالله عليه السلام: اعرفوا العقل وجنده و الجهل وجنده تهتدوا. قال سماعة: فقلت جعلت فراك لانعرف إلا ما عرفتنا. فقال أبوعبدالله عليه السلام:

إنّ الله جلّ ثناؤه خلق العقل و هو أوّل خلق خلقه من الروحانيّين عن يمين العرش من نوره، فقال له أقبل فأقبلك ثم قال له أدبر فأدبر، فقال الله تبارك و تعالي: خلقتك خلقاً عظيماً و كرّمتك علي جميع خلقي. قال: ثم خلق الجهل من البحر الأجاج ظلمانياً، فقال له أدبر فأدبر؛ ثم قال له أقبل فلم يقبل، فقال له استكبرت؟ فلعنه، ثم جعل للعقل خمسة وسبعين جنداً فلما رأي الجهل ما أكرم به العقل وما أعطاه أضمر له العداوة فقال الجهل يا ربّ هذا خلق مثلي خلقته وكرّمته وقوّيته و أنا ضده و لا قوة لى به، فاعطنى من الجند مثل ما أعطيته؛ فقال نعم، فإن عصيت بعد ذلك أخرجتك و جندك من رحمتى. قال: قد رضيت.

فأعطاه خمسة وسبعين جنداً. فكان مما أعطي العقل من الخمسة والسبعين الجند: الخير وهو وزير العقل وجعل ضدّه الشر وهو وزير الجهل، والإيمان و ضدّه الكفر والتصديق وضدّه الجحود، والرجاء وضدّه القنوط، والعدل وضدّه الجود، والرضاء وضدّه السخط، والشكر و ضدّه الكفران، والطمع وضدّه اليأس، والتوكّل وضدّه الحرص، والرأفة وضدّها الغرّة، والرحمة وضدّها الغضب، والعلم وضدّه الجهل، والفهم وضدّه الحمق، والعفّة وضدّها التهتّك، والزهد وضدّه الرغبة، والرفق و ضدّه الخرق، والرهبة وضدّها الجرأة، والتواضع وضدّه التكبر، والتؤدة وضدّها التسرّع، والحلم وضدّه السفه، والصمت و ضدّه الهذر، والاستسلام و ضدّه الاستكبار، والتسليم و ضدّه التجبّر، و العفو وضدّه الحقد، والرقّة وضدّها القسوة، واليقين وضدّه الشك، والصبر وضدّه الجزع، والصفح وضدّه الانتقام، والغني وضدّه الفقر، والتذكر وضدّه السهو، والحفظ وضدّه النسيان، والتعطّف وضدّه القطيعة، والقنوع وضدّه الحرص، والمواساة وضدّها المنع، والمودّة وضدّها العداوة، والوفاء وضدّه العذر، والطاعة وضدّها المعصية، والخضوع وضدّه التطاول، والسلامة وضدّها البلاء، والحبّ وضدّه البغض، والصدق وضدّه الكذب، والحق وضدّه الباطل، والأمانة وضدّها الخيانة، والإخلاص وضدّه الشوب والشهامة وضدّها البلادة، والفهم وضدّه القباوة، والمعرفة وضدّها الإنكار، والمداراة وضدّها المكاشفة، وسلامة الغيب وضدّها المماكرة، والكتمان وضدّها الإفشاء، والصلاة وضدّها الإضاعة، والصوم وضدّه الإفطار، والجهاد وضدّه النكول، والحج وضدّه نبذ الميثاق، وصون الحديث وضدّه النميمة، وبرّالوالدين وضدّه العقوق، والحقيقة وضدّها الرياء، والمعروف وضدّه المنكر، والستر وضدّه التبرّج، والتقية وضدّها الإذاعة، والإنصاف وضدّه الحمية، والمهنة وضدّها البغى، والنظافة وضدّها القذر، والحياء وضدّه الخلع، والقصد وضدّه العدوان، والراحة وضدّه التعب، والسهولة وضدّها الصعوبة، والبركة وضدّها المحق، والعافية وضدّها البلاء، والقوام وضدّه المكاثرة، والحكمة وضدّها الهوي، والوقار وضدّه الخفة، والسعادة وضدّها الشقاء، والتوبة وضدّها الإصرار، والاستغفار وضدّه الاغتراء، والمحافظة وضدّها التهاون، والدعاء وضدّه الاستنكاف، والنشاط وضدّه الكسل، والفرح وضدّه الحزن، والألفة وضدّها الفرقة، والسخاء وضدّه البخل.

فلا تجتمع هذه الخصال كلها من أجناد العقل إلا في نبي أو وصي نبي أو مؤمن قد امتحن الله قلبه للإيمان وأما سائر موالينا فإنّ أحدهم لايخلو من أن يكون فيه بعض هذه الجنود حتي يستكمل ويتقي من جنود الجهل فعند ذلك يكون في الدرجة العليا مع الأنبياء والأوصياء، وإنّما يدرك الفوز بمعرفة العقل وجنوده و مجانبة الجهل وجنوده. وفّقنا الله وإيّاكم لطاعته ومرضاته.[1][5]

در اين حديث، عدل، رضا، شكر، اميد، توكّل، رأفت، عفت، تواضع، صبر، قناعت، وفا، سخاوت، راستگويي، امانت و حتي فهم، حافظه، حضور ذهن، نشاط و شادماني از جنود عقل يعني از معيارهاي اعتدال رواني و سلامت روحي شمرده شده است و انحراف و دوري از آنها را از مصاديق جهل يعني عدم اعتدال روحي و رواني و نوعي بيماري و نابهنجاري دانسته است.

حديث ديگري با همين مضمون از امام كاظم (ع) خطاب به هشام بن حكم رسيده است[1][6] و جز ايندو نيز احاديث ديگري وجود دارد كه جهل را در سه دستة كلي منحصر ساخته است. مانند:

الجهل في ثلاث: الكبر وشدّة المراء والجهل بالله[1][7] و نيز اين حديث: الجاهل: إن صحبته عناك وإن اعتزلته شتماك وإن أعطاك منّ عليك وإن أعطيته كفرك و ... .[1][8]

و در حديثي ديگر جنود جهل بشكل زنجيره و سلسله مراتب و مترتّب به يكديگر آمده است. مانند:

فشعّب من العقل الحلم ومن الحلم العلم ومن العلم الرشد و من الرشد العفاف ومن العفاف الصيانة و ...[1][9] ويكدسته روايات نيز دربارة بيماري وسواس وارد شده است كه متمّم اين روايات مي باشد. مانند أربعة من الوسواس: أكل الطين وفتّ الطين و تقليم الأظفار وأكل اللحية.[1][10] اين حديث و مانندهاي آن ناظر به رفتارهاي عصبي و رواني ناشي از بيماري يا عوارضي رواني مانند تيكهاي روانشناسي است.

تحليل دقيق روانشناختي و روانپزشكي اين روايات مجال و فرصت بيشتري مي خواهد. آنچه كه از مجموع اينگونه روايات بدست مي آيد معيارهاي سلامت رواني و بهنجاري شخصيت انسان از يكسو و شناختن بيماريهاي رواني و نابهنجاري شخصيت از سوي ديگر است.

چون زاوية ديد اسلام و اين احاديث مانند روانپزشكي محدود به چند بيماري شديد و حادّ رواني مانند جنون، هيستري، جنون جواني و پيري، هذيان و ديگر اقسام نمي باشد، مي توان تمام گونه هاي انحراف از سلامت را هر چند كه اختلال ادراكي يا فكري يا اقسام ضعيف روان نژندي (يا نوروتيك) باشد در بربگيرد و جامع هر دو ديدگاه روانشناختي و روانپزشكي گردد؛ بلكه از آن هم فراتر، يك بينش جامع و گسترده نابهنجاري شناسي رواني را پايه گذاري كند.

مزيّت ديگر آنكه در روانپزشكي و حتي مي توان ادعا كرد كه در روانشناسي هرگز سلامت يا حالت عادي و نورمال شخصيت احصا نمي شود. ولي در اين روايات تمام آثار و اوصاف و معيارهاي سلامت همراه با آفات و بيماري آنها بيان شده است.

البته در روانشناسي، سلامت رواني را همان عادي (نورمال) بدون عواطف، غرايز، حواس، عكس العملها، نيروهاي دماغي و ذهني مي دانند و طبعاً اختلال هر يك از آنها را بيماري مي شمرند، چه اختلالها كنشي باشد و چه واكنشي (يا منشي). بنابرين ترس، هراس، بخل، حسد و مانند اين خصايل ناپسند را بيماري مي دانند. ولي همانگونه كه گذشت، در نظرية اسلامي بيماري شناسي رواني، بيماري را از سلامت مي شناسند نه سلامت را از نبود بيماري، و اين براي شناخت دقيقتر طبيعت و شخصيت انسان سالم مفيدتر و كاراتر است.

مثلاً در حديث هشام از امام كاظم (ع) نخستين نشانة سلامت روح انسان، «ايمان» او و بيماري آن، «كفر» دانسته شده كه در هيچيك از فهرستها و جداول بيماريهاي رواني متداول در روانشناسي نيامده است؛ ولي در اسلام، يك انسان سالم بايد داراي ايمان و بدور از كفر باشد.

پيداست كه مقصود از ايمان در اينجا، اعتقاد و باور به ديني مخصوص و پيامبري معيّن نيست، بلكه اشاره به حس ديني و فطرت خداپرستي است؛ همچنانكه در حديث ديگر آمده است كه «كل مولود يولد علي الفطرة...» يعني هر نوزاد همراه با حس ديني و معنوي زاده مي شود. پس اگر فردي در نهاد خود حس ديني نداشته باشد و بطور طبيعي ( نه از روي لجاج) آنرا انكار كند يا درك ننمايد، سلامت روان خود را از دست داده و از فطرت اولية خود دور شده است.

عناصر ديگر سلامت انسان در اين حديث «تصديق» يعني باور داشتن (و يا شايد خوشباور بودن و باصطلاح قرآن مجيد: «اُذُن خير») شمرده شده و برعكس، حس ناباوري دايم و افراطي و شك در صدق ديگران بيماري شناخته شده است و نيز «اخلاص» در برابر «نفاق» كه نمودار صافي و زلالي روح در برابر دورويي است و همچنين «رجاء» و حس اميدواري در برابر «قنوط» يعني نااميدي (كه از آثار افسردگي مي باشد) و يا خصلت «عدل» و دادجويي در برابر ستم و ستمكاري (كه از جلوه هاي ساديسم و مردم آزاري است) و «كسل» و «حزن» در برابر «نشاط و فرح» (كه كسل و حزن را مي توان از اقسام افسردگي محسوب كرد).

ديگر اينكه در اين حديث «انكار، غباوت و حمق» سه بيماري در برابر سلامت «معرفت، فهم و كياست» معرفي شده و اين همان چيزي است كه در روانشناسي گفته مي شود كه «فرد روان نژند را مي توان «بي كفايت» خواند، زيرا جهان واقعي را بدرستي و دقت يك فرد سالم نمي تواند درك كند».[1][11] و ناتواني از درك حقايق اطراف خود بيماري رواني است.

در اين حديث «علم» از سپاهيان «عقل» شمرده شده و شايد بتوان گفت كه براي «جهل» دو اصطلاح وجود دارد يكي عام در مقابل عقل كه مَقسَم است و ديگري از اقسام آن و در مقابل علم.

تأكيد حديث بر دو عنصر ضد در برابر هم، منافاتي با عرض عريض آن ندارد و بتعبير ديگر هر خصلت با ضد خود در روي يك محور، ولي در دو جهت مخالف ـ يكي از صفر بالاتر و ديگري از آن پايينترـ قرار گرفته است كه بتعبير رياضي مي توان آنها را محورهاي مثبت و منفي نام داد.

هر يك از اين دو محور داراي درجات و نقاطي مي تواند باشد و هر چه خصلتهاي منفي ـ يا بتعبير حديث: «لشگريان جهل» ـ از صفر به سمت منفي دورتر شوند بيماري شديدتر است و هر چه به صفر نزديكتر گردد به مرز سلامت نزديك گرديده است.

درجات شديد عدم سلامت را مي توان در حالات پارانوئيد و جنون جواني (اسكيزوفرني) يا افسردگيهاي عميق (ملانكولي) و ماتم و خودكشي يافت. همچنانكه مي توان ناهنجاريهاي موجود در حديث را به ناهنجاريها و بيماريهاي فكري و ادراكي يا انفكاك و تفرق رفتاري يا عاطفي (پراكندگي عواطف) و گاهي به خصايل ضد ارزشي و ضد اخلاقي تقسيم و تطبيق كرد.

در اين حديث «تهتك و قحّه» را بيماريهاي رواني منشأ بي عفتي و «جرأت» را بي پروايي و ناسازگاري اجتماعي و قانون شكني و «جور و ظلم» را ديگرآزاري و ساديسم و «سُخط» را نارضايي مطلق و «خفّت» را شيدايي و نيمه شيدايي و سبكروحي بيمارگونه مي توان شمرد. ولي انواع ديگر اختلالات و ناهنجاريهاي منشي و كنشي و حتي مزاجي و عارضي و جسماني و رواني و محيطي را نيز مي توان در خصلتهاي ديگر مذكور در حديث يافت.

* * *

باري، از آنچه كه گذشت مي توان نتيجه گرفت كه برخلاف روانپزشكي كه در پي درمان بيماريهاي شديد رواني است و معيارهاي سلامت را جستجو نمي كند و برخلاف روانشناسي كه معياري دقيق براي سلامت بدست نمي دهد، روانشناسي اسلامي در حديث اهل بيت (ع) ببركت وحي و بُعد الهي خود، تمام معيارها و نمودهاي سلامت رواني انسان را احصا نموده و آفات و امراض آنرا نيز بيان كرده است.

خصايل مذكور در جنود عقل عناصري هستند كه يك انسان طبيعي يا استاندارد را نشان مي دهند و چون در گذار زمان انسانها ـ بجز معدودي ـ بدليل عوامل طبيعي يا ارثي يا تربيتي و ارادي از اين معيار سلامت منحرف شده اند، بخشي از كمال سلامتي خود را از دست داده اند. سلامت كامل را فقط در مردان نمونه مانند پيامبران و ائمه و جانشينان آنان يا پروردگان فرزانه مكتب ايشان مي توان يافت، بشرحي كه در حديث عقل و جهل گذشت.

روان انسان بسيار حساس و شكننده است و عواملي مادي يا معنوي، نقص اعضا يا بيماري، يا فشار و شكنجه جسمي و روحي، فقر و ستمكشي و مانند آن مي تواند در روان انسان بيماري و صدمه و زيان بجاي بگذارد و اين آسيبها گاهي خصايل پسنديده را به ضد آنها تبديل مي كند و گاهي آثاري باقي مي گذارد كه در روانكاوي به آن عقده (يا كمپلكس) مي گويند و ممكن است گاه بصورت هيستري و روان پريشي و جنون برسد و گاه زودگذر باشد و بصورت افسردگيهاي خفيف ظاهر شود، و بهمانگونه روان انسان بسيار اصلاح پذير است و با تربيت و رياضت مي تواند راه كمال و سلامت را طي كند.

در دستورهاي تربيتي و اخلاقي اسلام علاوه بر كوشش در جلوگيري از آفات غيرارادي به مراقبت ارادي خود افراد توجه بسيار شده و اخلاق اسلامي نوعي «خود درماني» رواني است و همانگونه كه از ذيل حديث عقل و جهل برمي آمد مؤمنان و دينباوران بياري ارادة استوار و ايمان و تلاش خود مي توانند از خصلتهاي گروه جهل خود را پالايش داده و به صف جنود عقل درآيند و به سلامت كامل روان خود نزديك گردند.

در پايان اين بررسي نكاتي بنظر مي رسد كه توجه به آن مفيد است:

نكتة اول: در بررسي جايگاه «انسان كامل» علم عرفان با «انسان سالم» علم روانشناسي، با اندكي تسامح مي توان سلامت انسان را ناظر به كمالات اولية او دانست كه بدون آن مرز ميان انسان و حيوان برداشته مي شود و انسان برغم امتياز جسماني از حيوانات، يك حيوان انسان نما مي گردد.

لكن «كمال» در اصطلاح عرفاني «انسان كامل» را مي توان ناظر به كمالات ثانوية او دانست كه منوِّع نيست و برخلاف سلامت، كه به تفاوت و تنوّع افقي مربوط است، درجات عمودي و صعودي انسان را بيان مي كند، و بديهي است ـ برخلاف سلامت كه مشترك ميان تن و روان (يا جسم و نفس) است ـ كمال انسان در انسان كامل، منحصر به سلوك عملي نفس و تربيت آن و اصطلاح منش انساني انسان مي باشد.

نكتة دوم: در ميان بينش اسلامي و فلسفي دربارة جنود عقل و جهل مذكور در حديث، مي توان اين تفاوت را يافت كه در فلسفه آنرا از ملكات مي دانند و «ملكه» ـ اگرچه از كيفيات نفساني شمرده شده ـ همان عادت مستقر در انسان است و شايد بتوان آنرا همان فطرت ثانويه مذكور در حكمت اشراق و حكمت متعاليه دانست.[1][12]

ولي از تعبير به «جعل» در حديث كه مي گويد: «ثم جعل للعقل ...»، چنين برمي آيد كه خصايل انساني خوب يا بد، اموري فطري و ذاتي و بتعبيري: «فطرت اوليه» انسان مي باشد كه مانند كيفيات نفسانيه دستخوش تغييرات طبيعي نيست و فقط بياري نيروي اراده و قسراً ـ نه طبعاًـ مي توان بر آن مسلط گرديد و مهار آنرا در دست گرفت.

نكتة سوم: به نظر مي رسد كه در فلسفه براي خُلق يا خصايل نيك و بد حدّي ذكر نشده و نامتناهي است؛[1][13] و حال آنكه در حديث آنرا در هفتاد و پنج زوج، يعني در يكصدو پنجاه خلق يا خصلت منحصر ساخته است.

نكتة چهارم: در ميان فلاسفه بپيروي از ارسطو اصراري ديده مي شود كه سلامت خُلق را حدّ وسط و ميانة دو حد افراط و تفريط بدانند و ارسطو نام آنرا فضيلت مي گذاشت.[1][14] ولي از احاديث مي توان بدست آورد كه اين تصور يك تقسيم فرضي و نظري محض است و در بسياري از ملكات و صفات و منشهاي انسان _ مثلاً ايمان در برابر كفر و سعادت و يقين و صبر و نظافت و ... _ اين حدّ ميانه قابل قبول نيست و حتي صدرالمتألهين كه خود در اين تقسيم از ديگران پيروي كرده، اين مرزبندي را دربارة «حكمت» نمي پذيرد و دربارة آن مي گويد: «كلّما زاد كان أفضل».[1][15]

نكتة پنجم: جنود عقل در حديث همان فضايل اخلاقي و ارزشهاي انساني مي باشند، از اينرو اخلاق را بايد همان آسيب شناسي روان و شخصيت انسان و «خود درماني» دانست زيرا كسب آن ارادي است. بنابرين علم اخلاق و علم روانپزشكي در روان نژنديها، موضوع مشترك و وحدت غايت مي يابند (با اين تفاوت كه در پزشكي معمولاً درمان با پزشك است و از عوامل بروني بهره مي گيرند)؛ از اينرو علم اخلاق با بهداشت رواني (Mental Hygien)[1][16] يكي مي شود.

نكتة ششم: صدرالمتألهين و برخي از حكما ميان حكمت عملي كه قسيم حكمت نظري است با حكمت بمعناي خلق و خصلت انساني، كه منشأ فضايل و جلوگير رذايل است، فرق گذاشته و آندو را مشترك لفظي مي دانند؛ زيرا حكمت يكجا خود خُلق و جاي ديگر (در مقابل حكمت نظري) علم به خُلق است.[1][17] از اينرو حكمت را نيز نوعي روانپزشكي يا خود درماني روحي مي توان دانست و برخي از عرفا آنرا «طب روحاني» نام داده اند و استاد مرشد را «طبيب روحاني» ناميده اند.

از جمله سيد حيدر آملي در أسرار الشريعة مي گويد:

الطب الروحاني هو العلم بكمالات القلوب وآفاتها وأمراضها وادوائها وبكيفية حفظ صحّتها واعتدالها. والطبيب الروحاني هو الشيخ العارف بذلك... .

و از اينجا مي توان ميان «انسان سالم» و «انسان كامل» نيز رابطه يي يافت. يعني سلامت رواني و اعتدال روحي انسان زمينة تكامل معنوي و وصول به مقام انسان كامل است و در نهايت يكي خواهند شد.[1][18]

نكتة هفتم: در حكمت و عرفان از سلامت به «عدالت» تعبير شده است، چه اعتدال در مزاج و جسم باشد و چه در روان. صدرالمتألهين در شرح حديث چهاردهم اصول كافي مي گويد:

وهى أعني العدالة في القلب، كاعتدال المزاج في القالب: فكما أنّ الاعتدال في مزاج البدن، أعنى الصحة والسلامة إنّما يتحقّق ويستمر إذا زالت الأمراض كلّها عن البدن، فكذلك «الأمراض القلبية» وهى الأخلاق الذميمة كثيرة لايحصل السلامة والصحة إلا بزوال كلّها ... والسلامة المطلقة هى العدالة (المعبّر عنها بخُلق الحسن) ... .

همانگونه كه ديده مي شود اعتدال در خُلقيّات بمعناي حدّ وسط نيست، بلكه بمعناي تماميّت و حسن همه جانبه است و از اين قرار عقل، مرادف حُسن و جمال و كمال و اعتدال و عدل مي شود و جهل، نقطه مقابل آنها.

نكتة هشتم: شخصيت و ميزان عقل و خصايل شخص در كيفيت در ادراكات و حتي خواطر و سوانح و واردات و مكاشفات مؤثر است. قيصري دربارة مكاشفة اصحاب كشف چنين مي گويد:

أصحّ المكاشفات وأتمّها إنّما يحصل لمن يكون «مزاجه الروحانى» أقرب إلي الاعتدال التام كأرواح الأنبياء والكمّل من الأولياء ... .[1][19]

نكتة نهم: از عبارت: «فلا تجتمع هذه الخصال كلّها من أجناد العقل إلا في نبّى أو وصىّ نبي أو مؤمن قد امتحن الله سرّ قلبه للإيمان...» در حديث هشام، بر مي آيد كه انبيا و اوليا حسب مراتبشان نمونه هاي انسان سالم مي باشند و ديگران بفراخور ضعف و سلامت خود از برخي جنود عقل يا سلامت كامل محرومند.

نكتة دهم: از حديث هشام و جمله: «يا هشام، لا دين لمن لا مروّة له و لامُروّة لمن لاعقل له»،[1][20] استنباط مي شود كه ميان سلامت روان و پذيرش ايدئولوژي و عقيده و دين اسلام رابطه اي استوار هست. «مروّت» يا مردانگي، بمعني كمال انساني و داشتن خصلتهاي طبيعي يك انسان سالم دانسته شده. مجلسي در شرح آن مي گويد: «المروة، الإنسانية وكمال الرجولية وهى الصفة الجامعة لمكارم الأخلاق ومحاسن الآداب».

در حديث نبوي آمده است: «قال رسول الله صلّ الله عليه و آله: لم يعبد الله عزّوجل بشىء أفضل من العقل ولايكون المؤمن عاقلاً حتي تجتمع فيه عشر خصال ...».[1][21] و نيز از هشام روايت شده كه: «لا يقوم الدين إلا بالنيّة الصادقة ولا تثبت النيّة الصادقة إلا بالعقل».[1][22] و نيز از هشام «أكمل المؤمنين إيماناً أحسنهم خلقاً».[1][23] و نيز روايات ديگري كه در آنها آمده است: «العقل، ما عُبد به الرحمان...».[1][24]

نكتة يازدهم: با وجود آنكه جنود عقل زمينه و فطرت و طبع اولية هر انسان است ولي چون بعلل و عوايق خارجي مختل و معطل مي گردد و از آن تعطيل و نقص به جهل و جنود جهل تعبير مي شود، لكن چون ارادة انسان قادر به درمان آن اختلال و جبران و تكميل آن نقص مي باشد و براي وصول به هدف و غايت طبيعي خود بايستي به خوددرماني و بازسازي نفس ناقص و تبديل اخلاق سيئه به اخلاق حسنه بپردازد.

گاهي از اين بازسازي به فطرت ثانويه و ثالثه تعبير شده است و گاهي آنرا ولادت ثانويه نام گذاشته اند. صدرالمتألهين در شرح ايمان و كفر حديث سماعه چنين مي گويد:

التى هى كالمادّة و كالنطفة بنشأة الروح التي هى كالصورة وكالوليد. وعن المسيح النورانى ـ علي نبيّنا وآله وعليه الصلاة و السلام ـ: «لن يلج ملكوت السماوات من لم يولد مرتين». و عن بعض الحكماء المتقدّمين: من أراد الحكمة فليستحدث لنفسه فطرة أخري «إشارة إلي هذه الولادة المعنويّة».[1][25]

نكتة دوازدهم: مقصود از «متقدمين» حكماي ايران باستان و حكمت مشرقيّه است و معني جمله را مي توان «لزوم تحصيل حكمت عملي و اخلاق براي امكان تحصيل حكمت نظري» و تلازم و ترتب نظر به عمل دانست كه مي دانيم شيوة قدما بوده، و حكمت متعاليه نيز غير آنرا عبث و ابتر و لغو و دامگه شيطان مي داند.

* مقاله يي است كه براي همايش انسان شناسي (در  قم) تهيه و ارسال شده است.

1. در اين مقاله به ديدگاه قرآن مجيد كه خود موضوع مستقلي است و بايد جداگانه بحث گردد، نپرداخته ايم.

2. روانشناسي، مان، ص 557.

3. مرحوم دكتر ميرسپاسي، كتاب روانپزشكي، ص 156.

4. بحارالأنوار، ج 1، ص 110.

5. همان، ج 1، ص 109 ـ 111.

6. تحف العقول، ص 300؛ بحار، ج 1، ص 158.

7. بحار، ص 131، حديث 26.

8. همان، ج 1، ص 119؛ بحار، حديث 12، ص 129.

9. همان، ص 117.

10. تحف العقول، ص 99.

11. مزلو، انگيزش و شخصيت، ص 217 (از قول ماني كرل انگليسي).

12. صدرالمتألهين خلق را چيزي ميان طبيعت و اراده و رويّة انسان مي داند. ( اسفار، ج 4، ص 115).

13. وللخلق انشعابات كثيرة تكاد لاتحصي ... . نهاية الحكمة، ص 110.

14. اخلاق نيخوماخوس، ص 44-50.

15. اسفار، ج 4، ص 115.

16. روانشناسي، مان، ص 29.

17. اسفار، ج 4، ص 116.

18. صدرالمتألهين در شرح حديث عقل و جهل اصول كافي مي گويد: «وليس هو (حسن الخلق) نفس الغاية والكمال العقلي بل هو وسيلة الوصول إلي السعادة الأخروية...»، ص 423.

19.قيصري، مقدمة فصوص الحكم، ص 31، ط هند.

20. بحار، ص 141.

21. بحار، ج 1، ص 108، ح 4.

22. تحف العقول، ص 296.

23. بحار، ج 1، ص 151.

24. وسائل.

25. شرح اصول كافي، كتاب العقل و الجهل، ص 417.

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام كاظم عليه ‏السلام : إنَّ لِلّهِ عِبادا فِي الأرضِ يَسعَونَ في حَوائجِ النّاسِ هُمُ الآمِنونَ يَومَ القِيامَةِ

خداوند در زمين بندگانى دارد كه براى برآوردن نيازهاى مردم مى‏كوشند؛ اينان ايمنى يافتگان روز قيامت‏ اند .

کافى : جلد ۲ ، صفحه ۱۹۷