ارسال به دوستان
کد خبر : 82043

حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد همچنین کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران نویسنده: سیدحسین نصر حوزه ی مهم فلسفه و عرفان در تهران در قرن سیزدهم و چهاردهم با عنوان «حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران» شناخته می شود. با پایتخت شدن تهران، این شهر کوچک مرکز سیاسی و اقتصادی ایران شد و پس از چندی مرکز فرهنگی و فلسفی نیز شد. پس از آنکه میرداماد و ملاصدرا مکتب اصفهان را تأسیس کردند، اصفهان به رغم حوادث دوران پایانی عصر صفوی، از جمله حمله ی افغانان و مخالفت با حکمت و عرفان در محافل دینی، مخصوصاً پس از احیای مکتب صدرایی به همت ملاعلی نوری (متوفی 1246)، درخشان ترین چهره ی حکمت، مرکز اصلی تدریس فلسفه و عرفان باقی ماند و از آنجا دامنه ی تدریس فلسفه و عرفان به تهران کشانده شد.

حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران

نویسنده: سیدحسین نصر

حوزه ی مهم فلسفه و عرفان در تهران در قرن سیزدهم و چهاردهم با عنوان «حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران» شناخته می شود. با پایتخت شدن تهران، این شهر کوچک مرکز سیاسی و اقتصادی ایران شد و پس از چندی مرکز فرهنگی و فلسفی نیز شد. پس از آنکه میرداماد و ملاصدرا مکتب اصفهان را تأسیس کردند، (1) اصفهان به رغم حوادث دوران پایانی عصر صفوی، از جمله حمله ی افغانان و مخالفت با حکمت و عرفان در محافل دینی، مخصوصاً پس از احیای مکتب صدرایی به همت ملاعلی نوری (متوفی 1246)، درخشان ترین چهره ی حکمت، مرکز اصلی تدریس فلسفه و عرفان باقی ماند و از آنجا دامنه ی تدریس فلسفه و عرفان به تهران کشانده شد. (2)
در 1232 محمدحسین خان مروی، مدرسه ی را در تهران بنا نهاد (3) و فتحعلی شاه قاجار (حک‍: 1212-1250) ملاعلی نوری را به تهران دعوت کرد تا در این مدرسه به تربیت طلاب در علوم عقلی بپردازد، اما وی به علت کهولت سن و داشتن تعداد زیادی شاگرد در اصفهان، دعوت شاه را رد کرد و در عوض شاگرد برجسته ی خود، ملاعبدالله زُنوزی، را در 1237 برای تدریس فلسفه به تهران فرستاد.
ملاعبدالله زنوزی، که می توان او را مؤسس حوزه ی تهران دانست، در زنوز، از توابع مرند، به دنیا آمد. پس از اتمام تحصیلاتِ مقدماتی دینی در خوی، به کربلا رفت و به فراگرفتن اصول فقه پرداخت. مدتی نیز در قم به تحصیل فقه اشتغال داشت. سپس راهی اصفهان شد و در آنجا به فلسفه و حکمت علاقه مند گردید و مدت ها نزد ملاعلی نوری به فراگرفتن فلسفه، مخصوصاً حکمت متعالیه ی ملاصدرا، پرداخت. سپس به عنوان استادی توانا در حکمت متعالیه ی صدرایی به تهران آمد و بیست سال، یعنی تا وفاتش در 1257، در مدرسه ی مروی به تدریس فلسفه پرداخت. (4)
زنوزی بر برخی آثار ملاصدرا حاشیه نوشته است، از جمله بر الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، المبدأ و المعاد، الشواهد الربوبیة، شرح الهدایة الاثیریة، و حواشی ملاصدرا بر شفا (5) و برخی از آنها را استنساخ کرده است. (6) از مهم ترین آثار مستقل اوست: انوار جلیة در شرح «حدیث حقیقت»، منسوب به کمیل بن زیاد نخعی به نقل از حضرت علی (علیه السلام)؛ و لمعات الهیة، در الاهیات به معنای اخص و به روش حکمت متعالیه که آن را به درخواست فتحعلی شاه نوشته است. (7) هر دو اثر به فارسی است و علاوه بر اهمیت فلسفی، به لحاظ زبانی نیز مهم است. زبان فارسی که از زمان نگارش دانشنامه ی علایی ابن سینا و جامع الحکمتین و دیگر آثار ناصرخسرو به صورت زبان مهم فلسفه ی اسلامی درآمده و در آثار فارسی سهروردی و خواجه نصیرالدین طوسی به اوج کمال رسیده بود، در دوره ی صفویه تا حدی از رونق افتاد، چنان که ملاصدرا فقط یک رساله ی خود، یعنی سه اصل، را به فارسی و بقیه را به عربی نگاشت؛ بنابراین، اقدام ملاعبدالله زنوزی در نگاشتن این دو اثر مهم به فارسی، عاملِ اعتلای فارسیِ فلسفی و رواج دوباره ی آن در حوزه ی تهران بود، چنان که بعدها در آثار فرزندش، آقاعلی (8) و حکمای دیگر ایران مانند حاج ملاهادی سبزواری (برای نمونه در اسرارالحکم) دیده می شود.
معمولاً در بحث از حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران، پس از مؤسس آن، ملاعبدالله، صحبت از حکمای اربعه می شود، یعنی آقاعلی زنوزی، آقا محمدرضا قمشه ای، میرزا ابوالحسن جلوه و آقا میرزا حسین سبزواری. (9)
قبل از پرداختن به حکمای اربعه ی حوزه ی تهران، لازم است درباره ی دو شخصیت بسیار مهم فلسفی و عرفانی که به تهران سفر کردند، نیز مطلبی آورده شود. یکی حاج ملاهادی سبزواری است که طی چند دهه حوزه ی فلسفه و عرفان او در سبزوار، رونق بسیار داشت. (10) این حوزه در واقع هم زمان با اوج فعالیت حوزه ی تهران، برقرار بود. پس از سفر سبزواری به تهران و دیدار از حوزه ی تهران بسیاری از طلاب مستعد و شیفتگان فلسفه از تهران به سبزوار سفر کردند و برخی از شاگردانش نیز بعداً به حوزه ی تهران پیوستند.
دیگری سید رضی لاریحانی (متوفی 1270)، از بزرگ ترین عرفانی قرون اخیر، است که مانند ملاعبدالله زنوزی، فلسفه را در محضر ملاعلی نوری در اصفهان آموخته بود. وی در اواخر عمر به دعوت میرزااسماعیل مستوقی گرکانی، یکی از رجال قاجار، به تهران آمد و آثار ابن عربی و صدرالدین قونیوی را تدریس کرد. شاگردانش او را «مالک عالم باطن» می نامیدند. از تسلط او بر علوم غریبه نیز سخن بسیار گفته اند. مهم ترین خدمت لاریجانی به حوزه ی تهران، تربیت آقا محمدرضا قمشه ای است که برجسته ترین شاگرد او و مانند استادش اهل ریاضت و بسیار دین دار بود. لاریجانی نسبت به آقا علی زنوزی نیز مقام استادی داشت. (11)
اولین حکیم از حکمای اربعه، علی بن عبدالله زنوزی مشهور به آقا علی مدرس طهرانی و ملقب به حکیم مؤسس، فرزند و شاگرد ملاعبدالله زنوزی، در 1234 در اصفهان تولد یافت. در سه سالگی با پدرش به تهران مهاجرت کرد. در آنجا تحصیلات مقدماتی را به پایان رساند و در محضر پدر سطوح فلسفه و کلام شیعی را فراگرفت. سپس به عتبات عالیات سفر کرد و به فراگرفتن علوم منقول پرداخت. پس از آن به ایران بازگشت و در اصفهان به تکمیل علوم معقول، مخصوصاً در محضر میرزاحسن نوری (متوفی بعد از 1267) و سید رضی لاریجانی، پرداخت. چندی نیز در قزوین محضر ملاآقا قزوینی (متوفی 1282) را درک کرد. در 1270، پس از اتمام تحصیلاتش در علوم عقلی، به تدریس در تهران پرداخت و هفت سال در مدرسه ی قاسم خان، مدتی در منزل خویش و متجاوز از بیست سال در مدرسه ی سپهسالار، مدرس رسمی علوم معقول و منقول بود، (12) اگرچه تخصص و شهرتش در فلسفه بود. (13) او نه تنها کتب ملاصدرا از قبیل اسفار، شرح الهدایة الاثیریة، المبدأ و المعاد و الشواهد الربوبیة را تدریس می کرد، بلکه شواهدی در دست است که متن شفا و حکمة الاشراق را نیز تعلیم می داده است. (14) آقاعلی پس از عمری بسیار پربار، چه از لحاظ تألیف و چه از لحاظ تربیت شاگردان برجسته، در 1307 در تهران درگذشت. (15) آثار باقیمانده از او عبارت اند از: تعلیقات بسیار مهمی بر اسفار و الشواهد الربوبیة و شرح الهدایة الاثیریة، مقدمه بر مفاتیح الغیب ملاصدرا، تعلیقات بر شوارق الالهام لاهیجی و لمعات الهیة ملاعبدالله زنوزی و تعدادی رساله ی مستقل در مسائل گوناگون حکمت (16) که مهم ترین آنها بدایع الحکم به فارسی است. بدایع الحکم در واقع سرآغاز بحث درباره ی فلسفه ی تطبیقی در دوران جدید در تاریخ فلسفه ی اسلامی است و از اهمیت تاریخی برخوردار است. کنت دوگوبینو (17) (متوفی 1882/1299)، سفیر فرانسه در ایران که ضمناً فیلسوف نیز بود، با آقاعلی رفت و آمد داشت و گویا او را برای تدریس فلسفه ی اسلامی به فرانسه دعوت کرد ولی آقاعلی نپذیرفت. آقاعلی به مطالب فلسفی مطرح در غرب نیز توجه داشت. (18) علاقه ی او به کسب اطلاعات درباره ی فلسفه در غرب علاوه بر گزارش گوبینو، از طریق میرزاحسن خان اعتمادالسلطنه (متوفی 1331) که با او رفت و آمد نزدیک داشت، و بدیع الملک میرزا عمادالدوله (متوفی بعد از 1316) که سؤالات مطروح در بدایع الحکم را به او عرضه داشت، نیز قابل پی گیری است. (19) گفت و شنود عمیق تری در این زمینه بین او و فیلسوفان غربی دست نداد و این مبادله ی نظر بین حکیمی مسلمان و فیلسوفی غربی، یک قرن بعد بین علامه ی طباطبایی (متوفی 1360 ش) و هانری کوربن (متوفی 1358 ش / 1979) صورت گرفت. در آن گفت و شنودها که راقم این سطور حضور داشت و غالباً مترجم مطالب بود، چندین بار به ملاقات های آقاعلی و کنت دو گوبینو اشاره شد. علامه طباطبایی، آقاعلی را سرآغاز فت و شنود فلسفی بین شرق و غرب در دوران جدید می دانست. آقاعلی گرچه بزرگ ترین شارح ملاصدرا و ادامه دهنده ی حکمت متعالیه در عصر قاجار بود، در مباحث معاد جسمانی، اعتبارات ماهیت، معقولات ثانیه ی فلسفی، حرکت جوهری و مطالب مهم دیگر حکمت متعالیه، نظریات بدیعی از خود به جا گذارده است. (20) وی به اندازه ی حاج ملاهادی سبزواری شهرت نداشت، ولی خلاقیت فلسفی او از سبزواری بیشتر بود. (21)
حکیم و عارف معاصرِ آقاعلی، آقا محمدرضا فرزند شیخ ابوالقاسم قمشه ای، متخلص به صهبا، در واقع مکمل آقاعلی در حوزه ی تهران بود و می توان او و آقاعلی و حاجی سبزواری را بزرگ ترین فلاسفه ی اسلامی قرن سیزدهم دانست. وی در 1241 در قمشه ی اصفهان متولد شد و در همان شهر مقدمات علوم دینی را فراگرفت. سپس به اصفهان رفت و در محضر استادانی همچون ملامحمدجعفر لاهیجی (متوفی بعد از 1255) شارح مشاعر ملاصدرا، میرزاحسن نوری فرزند ملاعلی نوری، و آقا سید رضی مازندرانی که استاد اصلی او در عرفان بود، به تحصیل پرداخت. (22) وی در اصفهان زندگی ساده ای داشت و بیشتر اموال خود را صرف فقرا می کرد و از اصحاب قدرت گله مند بود. بعد از 1288، اصفهان را ترک کرد و در تهران اقامت گزید. (23) آقا محمدرضا تا پایان عمر در تهران به تدریس عرفان و متوفی مانند فصوص الحکم، فتوحات مکیة و مصباح الانس پرداخت، گرچه حکمت متعالیه را نیز تدریس می کرد و به حکمت اشراق هم علاقه داشت. در عرفان آن چنان بود که برخی او را ابن عربی دوران جدید نامیده اند. گویا به عرفان عملی نیز توجه داشت و مرید یکی از پیران طریقه ی ذهبیه بود. خود نیز درویشانه می زیست و گاهی با طالبان درک محضرش، در خرابه های اطراف شهر ملاقات می کرد. به حسن اخلاق و تخلق به صفات نیک اشتهار داشت. (24) با کسی مبارزه و عناد نداشت. میرزا ابوالحسن جلوه - که به تسلط بر فلسفه ی مشائی معروف بود - خواست با او در فلسفه معارضه کند. آقا محمدرضا به خوبی از عهده ی تدریس فلسفه ی مشاء برآمد، ولی جلوه نتوانست فصوص الحکم و مفاتیح الغیب را تدریس کند. با این همه، آقا محمدرضا نخواست هیچ گونه استفاده ی شخصی از این امر کند و خود را معارض با هیچ کس نمی دانست. (25) این عارف بزرگ در 1306 در تهران درگذشت و در ابن بابویه دفن شد. (26) بسیاری از آثار قمشه ای، از جمله اکثر غزلیاتی که با تخلص صهبا به سبک عراقی سروده بود، در دست نیست. چند رساله ای که از او باقی مانده، تقریباً همگی مضامین عرفانی دارند، از جمله رساله ی ولایت که ذیل شرح او بر فص شیثی از فصوص الحکم ابن عربی است، الخلافة الکبری، رسالة فی وحدة الوجود بل الموجود، رسالة فی موضوع العلم و رسالة فی تحقیق الاسفار الاربعة و همه ی آثار عرفانی او از شاهکارهای ادبیات عرفانی اند. (27)
سومین حکیم حوزه ی تهران، میرزا ابوالحسن جلوه، در 1238 در احمدآباد گجرات هند به دنیا آمد. در اصفهان به تحصیل پرداخت و از شاگردان میرزاحسن نوری و آقامیرزاحسن چینی بود. (28) سپس به تهران مهاجرت کرد و از 1273 تا 1314، که سال رحلت اوست، بیشتر در مدرسه ی دارالشفاء به تدریس آثار ابن سینا، مخصوصاً شفا و الاشارات و التنبیهات، اشتغال و در این امر شهرت داشت و آثار ملاصدرا را هم تدریس می کرد. (29) جلوه با اعیان و فضلای دیوانیِ وقت رفت و آمد داشت و هم بین طلاب و هم بین دیوانیان محترم بود. (30)او در واقع فیلسوفی مشائی و احیاکننده ی نحله ی ابن سینا بود و به حکمت متعالیه چندان عنایتی نداشت، (31) حتی به ملاصدرا تعرض می کرد که چرا آن قدر در اسفار و سایر آثارش بدون ذکر منبع از گذشتگان نقل قول کرده است. (32)
آثارش عبارت اند از: حواشی بر شفای ابن سینا که سال ها آن را تدریس می کرد (33)، حواشی بر شرح الهدایة الاثیریة و مشاعر و المبدأ و المعاد و اسفار ملاصدرا. (34) او تعلیقاتی نیز بر شرح فصوص الحکم قیصری (35) و چند رساله ی مستقل در موضوعاتی همچون حرکت جوهری و ربط حادث به قدیم دارد. (36)
جلوه در بررسی متون فلسفی دقت نظر فراوان داشت و آنچه را که تدریس می کرد به دقت تصحیح می نمود. این امر نشانه ی این واقعیت است که توجه به تصحیح متون، که از قرن گذشته در ایران متداول شده، امری وارداتی از غرب نیست بلکه در سنت فکری ایران ریشه دارد. بیشتر کتاب های فلسفی که در دوران قاجار به صورت سنگی چاپ شده اند، از نسخ چاپ سربی بعدی در ایران و سایر کشورهای اسلامی صحیح ترند، چنان که از مقابله ی چاپ سنگی و سربی شفا بر می آید. دقت و توجه جلوه به متن فلسفی در تصحیح آن، میراث مهم آن عصر برای دوران بعدی است.
چهارمین حکیم پایه گذار حوزه ی تهران، آقامیرزاحسین سبزواری، از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری، است. (37) میرزاحسین از سبزواری راهی تهران شد و در مدرسه ی عبدالله خان در بازار بزازها، مدرس رسمی علوم عقلی و نقلی بود و شاگردان بسیاری داشت، ولی تخصص او در ریاضیات بود و در این رشته آثار مهمی همچون حواشی بر شرح چغمینی و مفتاح الحساب دارد. در طب نیز چیرگی کامل داشت. (38) حضور وی در تهران، در کنار آقاعلی و آقامحمدرضا و جلوه، نشانه ی گستردگی حوزه ی فکری آن زمان است. عجیب این است که با گسترش تجدد در ایران، در حوزه های طلبگی علاقه به فلسفه از علوم جدا شد و شکافی بین معارف سنتی و دانش های جدید پیش آمد که تا امروز باقی است.
حکمای اربعه شاگردان بسیاری تربیت کردند، از جمله: آخوند ملامحمد هیدَجی (متوفی 1306)، میرزاهاشم اشکوری (متوفی 1322)، حیدر قلیخان قاجار (متوفی 1318)، میرزاطاهر تنکابنی (متوفی 1320 ش)، میرزاحسن آشتیانی (متوفی 1311 ش)، محمد معصوم شیرازی معروف به نایب الصدر (متوفی 1304 ش)، میرزا شهاب الدین نیریزی (متوفی 1320) و میرزاحسن کرمانشاهی (متوفی 1336)، و نیز مستقیم و غیرمستقیم طبقه ای دیگر از حکمای بزرگ دوران بعدی، همچون میرزامهدی آشتیانی (متوفی 1331 ش)، شیخ محمدتقی آملی (متوفی 1349 ش)، میرزااحمد آشتیانی (متوفی 1353 ش)، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی (متوفی 1353 ش)، ابوالحسن شعرانی (متوفی 1352 ش) و سید کاظم عصّار (متوفی 1353 ش) که شاید بتوان گفت وی آخرین نماینده ی تمام عیار حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران بود. البته هنوز این حوزه ی فلسفی در تهران فعال است، گرچه دیگر نمایندگانی شاخص مانند عصار و آشتیانی دیده نمی شوند.
حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران برای درک آخرین فصل تاریخ فلسفه ی اسلامی قبل از عصر جدید، برخورد بین تفکر اسلامی و غربی در ایران و آگاهی از ریشه های تاریخی وضع فعلی اندیشه ی فلسفی در ایران، از اهمیت بسیاری برخوردار است. آثار فلسفی غربی برای بار اول در تهران مطرح شدند. گفتار در روش دکارت به فارسی برگردانده شد و شدیدترین مبارزه بین اندیشه های فلسفی اسلام و افکار وارداتی از غرب در تهران رخ داد که مهم ترین ثمره ی آن، در آغازِ تهاجم فلسفه غربی در نیمه ی دوم قرن چهاردهم، کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم علامه سید محمدحسین طباطبایی بود که اگرچه به حوزه ی فلسفی قم تعلق داشت، در تهران نیز فعالیت علمی می کرد و در واقع اثر مذکور تا حدی حاصل گفت و شنودهایی است که در این شهر می شد. برخوردهای بعدی بین فلسفه ی اسلامی و اندیشه ی غربی در آثار حکمایی همچون مهدی حائری یزدی (متوفی 1378 ش) نیز در تهران به وقوع پیوست. از سوی دیگر حضور سنت قوی فلسفی در تهران باعث شد که بسیاری از نظریات سطحیِ کسانی که در سایر کشورهای اسلامی پرطرفدارند، در ایران به وجود نیاید و مباحث فلسفی در ایران بیش از سایر سرزمین های اسلامی جدّی تلقی شود. به هر حال، حوزه ی فلسفی و عرفانی تهران آخرین حلقه ی اتصال نسل فعلی ایران به سنتِ بیش از هزارساله ی فلسفه و عرفان اسلامی است.

پی نوشت ها:

1-    ر.ک. کوربن، ص 476-490.

2-    عبدالله زنوزی، 1355 ش، پیشگفتار نصر، ص 5؛ کوربن، ص 490-491.

3-    علی زنوزی، ج 3، ص 146 و پانویس 4؛ بامداد، ج 3، ص 397.

4-     علی زنوزی، ج 3، ص 145-146.

5-     عبدالله زنوزی، 1354 ش، مقدمه ی آشتیانی، ص 4؛ همو، 1355 ش، مقدمه ی آشتیانی، ص 8.

6-     ر.ک. باقری خرمدشتی، ص 149، 184، 283.

7-     عبدالله زنوزی، 1354 ش، همان جا.

8-    ر.ک. علی زنوزی، ج 1، مقدمه ی کدیور، ص 59.

9-    صدوقی سها، ص 40.

10-ر.ک. کوربن، ص 504-509.

11-صدوقی سها، ص 46-47؛ علی زنوزی، ج 1، همان مقدمه، ص 24.

12-علی زنوزی، ج 1، ص همان مقدمه، ص 31-32، ج 3، ص 147-148.

13-همان، ج 1، همان مقدمه، ص 33.

14-همان مقدمه، ص 35.

15-همان، ص 52.

16-علی زنوزی، ج 3، مقدمه ی کدیور، ص 14-15.

17-. Gobineau

18-علی زنوزی، ج 1، مقدمه ی کدیور، ص 48-50.

19-همان، ص 47-51.

20-همان، مقدمه، ص 57-58.

21-همان، ص 56-58.

22-عبرت نائینی، ج 2، ص 675؛ صدوقی سها، ص 45-46.

23-صدرالدین شیرازی، مقدمه ی آشتیانی، ص صد و بیست و هفت؛ صدوقی سها، ص 49.

24-معصوم علیشاه، ج 3، ص 508؛ صدوقی سها، ص 58.

25-ر.ک. لاهیجی، مقدمه ی آشتیانی، ص 72؛ صدوقی سها، ص 58-59.

26-معصوم علیشاه، ج 3، ص 508-509؛ صدوقی سها، ص 107.

27-صدوقی سها، ص 105-107.

28-همان، ص 73.

29-مدرس تبریزی، ج 1، ص 420؛ امین، ج 2، ص 337.

30-بامداد، ج 1، ص 41.

31-مطهری، ص 609.

32-امین.

33-آقابزرگ طهرانی، ج 14، ص 201.

34-امین، ج 2، ص 337-338؛ آقابزرگ طهرانی، ج 6، ص 19.

35-آقابزرگ طهرانی، ج 6، ص 126.

36-ر.ک. همان، ج 1، ص 89، ج 10، ص 75.

37-صدوقی سها، ص 40.

38-همان، ص 121؛ صدرالدین شیرازی، مقدمه ی آشتیانی، ص صد و بیست و هشت.

منابع تحقیق:
محمد محسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت 1983/1403، 25 ج در 28 مجلد.
محسن امین، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، بیروت 1983/1403، 11 ج.
ناهید باقری خرمدشتی، کتابشناسی جامع ملاصدرا، تهران 1378 ش.
مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران 1357 ش.
عبدالله بن بیرمقلی زنوزی، انوار جلیّه، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران 1354 ش.
ـــ، لمعات الهیه، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران 1355 ش.
علی بن عبدالله زنوزی، مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، چاپ محسن کدیور، ج 3: «رساله ی سرگذشت»، تهران 1378 ش.
محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، با حواشی ملاهادی سبزواری، چاپ جلال الدین آشتیانی، مشهد 1346 ش، چاپ افست تهران 1360 ش.
منوچهر صدوقی سها، تاریخ حکماء و عرفاء متأخر بر صدرالمتألهین، تهران 1359 ش.
محمدعلی عبرت نائینی، تذکرة مدینة الادب، چاپ عکسی تهران 1376 ش.
هانری کوربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه ی جواد طباطبائی، تهران 1377 ش.
محمدجعفر لاهیجی، شرح رسالة المشاعر ملاصدرا، چاپ جلال الدین آشتیانی، (مشهد؟ 1343 ش)
محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران 1369 ش، 8 ج در 4 مجلد، 1374 ش.
مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران 1370 ش.
محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1339-1345 ش.
منبع مقاله :
استنفورد، مایکل، (1392)، درآمدی بر فلسفه ی تاریخ، ترجمه: احمد گل محمدی، تهران: نشر نی، چاپ ششم

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :