Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 81131
تاریخ انتشار : 30 مرداد 1394 19:2
تعداد بازدید : 1440

روح افلاطوني در فلسفه ملاصدرا

روح افلاطوني در فلسفه ملاصدرا * سید محمد خامنه ای يكي از مباني مشهور و شناخته شده ملاصدرا، اصل «جسماني بودن منشأ حدوث نفس انساني و روحاني (غير مادي ) شدن آن بمرور زمان » است كه بنظرية «جسمانية الحدوث و روحانيّة البقاء» بودن نفس معروف است . اين نظريه ـ برخلاف عقيدة حكما و فلاسفة پيشين اشراقي ، كه معتقد بودند نفس انساني غيرمادي است و پيش از بدن در ملكوت زندگي مي كند و پس از شكل يافتن بدن كودك به كالبد او وارد مي شود و زندگي را با جسم مادي آغاز مي نمايد، ـ مي گويد كه نفس در مراحل نخستين آفرينش خود مادي است و از ماده تراوش مي كند ولي بتدريج راه جداگانه اي در پيش مي گيرد و رو به تجرد از ماده مي نهد و به اوج تجرد خود (از ماده ) مي رسد. ملاصدرا در تمام آثار و كتب خود، مانند فلاسفة ديگر مسلمان ، نام اين موجود را «نفس » مي گذارد؛ ولي از آنجا كه در منابع فلسفي و مذهبي گاهي كلمة «روح » نيز بهمين معنا (يا نزديك به آن ) بكار رفته است و گاهي در تعبيرات ، جاي اين دو كلمه با هم عوض مي شود و آنها را بجاي يكديگر بكار مي برند، اين پرسش پيش مي آيد كه : آيا روح ، همان نفس است ؛ يا معناي ديگري دارد!؟ و اگر روح اشاره به مفهوم غيرمادي ديگري است آن چيز چيست ؛ و با نفس چه رابطه اي دارد؟ قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد

روح افلاطوني در فلسفه ملاصدرا *

سید محمد خامنه ای

 يكي از مباني مشهور و شناخته شده ملاصدرا، اصل «جسماني بودن منشأ حدوث نفس انساني و روحاني (غير مادي ) شدن آن بمرور زمان » است كه بنظرية «جسمانية الحدوث و روحانيّة البقاء» بودن نفس معروف است .

اين نظريه ـ برخلاف عقيدة حكما و فلاسفة پيشين اشراقي ، كه معتقد بودند نفس انساني غيرمادي است و پيش از بدن در ملكوت زندگي مي كند و پس از شكل يافتن بدن كودك به كالبد او وارد مي شود و زندگي را با جسم مادي آغاز مي نمايد، ـ مي گويد كه نفس در مراحل نخستين آفرينش خود مادي است و از ماده تراوش مي كند ولي بتدريج راه جداگانه اي در پيش مي گيرد و رو به تجرد از ماده مي نهد و به اوج تجرد خود (از ماده ) مي رسد.

 ملاصدرا در تمام آثار و كتب خود، مانند فلاسفة ديگر مسلمان ، نام اين موجود را «نفس »[1] مي گذارد؛ ولي از آنجا كه در منابع فلسفي و مذهبي گاهي كلمة «روح » نيز بهمين معنا (يا نزديك به آن ) بكار رفته است و گاهي در تعبيرات ، جاي اين دو كلمه با هم عوض مي شود و آنها را بجاي يكديگر بكار مي برند، اين پرسش پيش مي آيد كه : آيا روح ، همان نفس است ؛ يا معناي ديگري دارد!؟ و اگر روح اشاره به مفهوم غيرمادي ديگري است آن چيز چيست ؛ و با نفس چه رابطه اي دارد؟

* * *

در آثار و كتب ملاصدرا علاوه بر كلمة نفس ، گاهي روح نيز با معاني گوناگون بكار رفته و مي توان آن را به چهار معني[2] محدود كرد؛ باين ترتيب :

 اول ) همان كه در ميان فلاسفه مشائي و پزشكان ، بنام «روح بخاري » معروف بوده است . ملاصدرا در اينباره در بيشتر كتب خود آن را جرمي لطيف و شايد امري غيرمادي در مرتبة بين جسم و نفس ، و واسطه و رابط ميان آندو دانسته و در يكي از كتب خود ـ پس از ذكر اقسام قواي ذهني و ادراكي انسان ـ چنين مي گويد:

و لكلّ من هذه القوي والا´لات روح يختص ّ بها و هو جرم حارّ لطيف حادث عن صفو الاخلاط الاربعه ... .[3]

و در جايي ديگر مي گويد:

و التي يسمّي بـ«الروح الحيواني »، فإنّه من الدنيا... و يضمحل سريعاً و لايمكن حشره إلي الآخره »[4]

دوم) فرشتة بزرگ و توانايي كه رابط ميان ارادة الهي و مخلوقات و موجودات است و به آن «روح القدس » هم گفته مي شود و در قرآن و حديث نيز آمده و گاهي بهمين معنا بكار رفته است . ملاصدرا گاهي آن را تعبيري از مجموعة «عقول » يا فرشتگان دانسته و مي گويد:

«فالعقول لفرط الفعليّة والكمال كأنّها شى ءٌ واحد ... و قد عبّر عن الكل بالروح ... .[5] 

سوم ) بهمان معناي نفس و بصورت دو كلمة مترادف بكار رفته و ملاصدرا نيز «روح » و «نفس » را بيك معنا بكار برده است (از جمله صفحة 293 در الشواهدالربوبية ) و گاهي روح را ادامة نفس و مرحله اي از كمال و تجرد كامل آن دانسته است (همان منبع ، صفحة 198).

چهارم )  روح بمعنائي جداي از نفس ؛ كه برخلاف نفس ، آن حقيقت غيرمادي فعليت يافته اي است كه از مرتبة ملكوتي خود به عالم ماده فرود مي آيد و در جسم انسان اقامت مي كند و پس از مرگ و جدا شدن از بدن ، اگر شايستگي خود را حفظ كرده باشد، دوباره به جايگاه خود مي رود يا در صورت ناشايستگي و گناه به جايي ديگر فرستاده مي شود.

 اين همان روح مصطلح نزد حكماي اشراقي و معروفتر از همه ، سقراط و افلاطون است و موضوع بحث ما در اين نوشتار همين ديدگاه ملاصدرا مي باشد.

 اعتقاد به اين روح آسماني از نظر فلسفي بظاهر نقطة مقابل نظرية معروف ملاصدرا و اعتقاد وي به «جسمانية الحدوث » بودن نفس است . اگر نفس همان روح باشد و روح را موجودي مجرد بدانيم كه با وجود كمال خود از آسمان به زمين آمده و به تن داخل مي شود، ديگر، معني ندارد كه آن را زاييدة تن بدانيم كه با حركت جوهري ماده بوجود آمده و با همان حركت ذاتي پيوسته به اوج تجرد مي رسد و با مرگ از تن جدا و رها مي شود.

 با توجه به مختلف بودن تعريف روح و نفس ، اعتقاد به هر دو با هم ، مانعة الجمع و جمع بين ضدين (و حتي جمع بين نقيضين ) است ؛ از اينرو در جاييكه ملاصدرا بموازات اعتقاد به جسماني بودن حدوث روان انساني ، به تقدم آن بر جسم و تن نيز معتقد باشد ابهام و سؤالي بزرگ پيش مي آيد و بايد بدنبال پاسخ آن بود.

* * *

ملاصدرا نيز خود به اين ناسازگاري توجه داشته و كوشيده است كه با نگهداشتن اصل «جسمانية الحدوث » بودن نفس ، روح بمعني ماقبل بدن را بگونه اي توجيه كند؛ اگرچه همانگونه كه خواهيم ديد، سرانجام آن را پذيرفته است .

 شايد در اينجا سؤال ديگري پيش بيايد كه : اصولاً با اعتقاد جزمي به حدوث مادي نفس ، چرا ملاصدرا به نظريه روح مجرد و پيش از بدن توجه نموده و آن را بكلي رد و رها نكرده است ؟

 سبب توجه او به چيزي بنام «روح » (نه نفس )، التزام و اعتقاد شديد او به نصوص ديني ـ يعني قرآن و حديث ـ است چرا كه در چند حديث ، عباراتي هست كه به وجود سابق روح بر بدن اشاره يا تصريح دارد. از جمله اين حديث كه مي گويد: «خلق اللّه الارواح قبل الاجساد بألفى عام»،[6] و چون ملاصدرا به وحي و نصوص معتبر ديني ارزشي بالاتر از استدلال عقلي مي گذارد؛ بنابرين آن را مانند يك اصل موضوعي (ولي قابل توجيه ) مي پذيرد و در برخي موارد مي كوشد تا آن را با نظرية فلسفي خود آشتي دهد.

وي در تعليقات خود بر شرح حكمت الاشراق سهروردي [7] براي تفسير و توجيه روح مستقل از نفس ناطقة انساني مي گويد: مقصود از «روح انسان » و تقدم آن بر نفس و تن او، همان سبب وجود اوست كه مقدم بر اوست . عبارتش چنين است :

إنّ النفس كما فهمه الجامعون بين النظر و البرهان والكشف و الوجدان ـ ذات مقامات و درجات متفاوته مع كونها بسيطة الذات و الهوية و أنّها موجودة قبل البدن بحسب كمال سببيّتها و كان للسبب معها وجهة تصرّفها في البدن كانت موقوفة علي استعداد خاص و شروط مخصوصة. و معلوم أنّ النفس حادثة و باقية أبداً بعد الموت و ليس ذلك إلا لأنّ سببها يبقي أبد الدهر؛ فإذا حصل لك علم يقيني بوجود سببها قبل البدن و علمت معني السببيّة والمسببيّه ، حصل علمك بكونها موجودة قبل البدن و وجود سببها معلوم عند أهل النظر إلا أنّ كمال السببية موهوم غيرمقطوع به عندهم .

 والذى يتوقّف علي البدن و يكون استعداد البدن شرطاً لوجوده هو بعض نشأتها الطبيعية و لو كان البدن و عوارضه شرطاً لحقيقة النفس و هويتها، لكان يلزم أن ينعدم بعدم اكة التصرف ونسم مزاج البدن .

فالحق أنّ النفس الإنسانية جسمانية الحدوث كسائر الطبائع الجسمانية ، روحانية البقاء كسائر العقول المفارقة. و لـمّا كان الأمر كذالك حكم بقبلية الارواح علي الإجساد بمقدار ألفى عام و في رواية بمقدار أربع آلاف سنة. والكلام في تقدير القبلية بهذا المقدار المذكور ممّا لا يمكن الوقوف عليه علي التحقيق إلا بنور النبوة .

 اين توجيه در واقع نوعي انكار تقدم روح بر جسم است. زيرا كسانيكه ـ مانند افلاطون ـ روح را بر جسم مقدم مي دانند و حتي قديم مي شمرند، مقصودشان از تقدم ، همان تقدم خود نفس است نه علت آن ؛ و تقدمي عيني و حقيقي است نه باعتبار چيزي ديگر، مانند علت آن يا مقدمات وجوديش .

 در برخي كتب ديگرش [8] ايندو (نفس حادث و روح قديم ) را ـ با بهره گيري از مكتب افلوطين و كتاب او ـ باينصورت آشتي مي دهد كه انسان بحسب مراحل تكاملي خود در واقع سه انسان است : «انسان حسي » كه همين فرد جسماني عادي است ؛ «انسان نفسي » كه مجرد است و داراي تمام اعضاي انسان حسي است ولي با چشم ديده نمي شود؛ و انسان ديگري كه نام آن را «انسان عقلي » مي گذارد كه صورتي كاملتر و مجرّدتر و لطيفتر از انسان حسي و نفسي دارد و همين انسان عقلي است كه با عقل فعال اتصال مي يابد و عقل فعال مي شود(رساله الحشر).

 پس از اين مقدمه ، ملاصدرا مي كوشد كه روح را غير از نفس و همان انسان عقلي بداند كه نقطة اتصال انسان طبيعي با عقل فعال و ديگر عقول است . وي مي گويد مقصود از روح در آيه )و نفخت فيه من روحي([9] همين انسان عقلي است .

 افلوطين معتقد بود كه اصل انسان ، همان انسان نفسي و عقلي است و انسان جسماني نماد و «صنم » آندوست و با آنها همراه و پيوسته مي باشد.[10]

 در آثار ديگر ملاصدرا تمايل به جدا بودن روح و نفس بيشتر بنظر مي رسد. وي در كتاب عرشيه [11] (كه ظاهراً از كتب متأخر اوست ) با اينكه همان نظريه را دنبال كرده ، ولي در سير انديشة خود بتدريج از انكار يا توجيه ، دست برداشته و به وجود حقيقتي نفسگونة مستقل پيش از آفرينش بدن معتقد مي شود. وي وجود سابق «روح » بر جسم را ـ كه در نصوص اسلامي آمده است ـ برابر با عقل ، منطق و استدلال معرفي مي كند و مي گويد:

فظهر من هذه النقول بعد شهادة البرهان و العقول أنّ للارواح كينونة سابقة علي عالم الاجسام .[12] 

با دنبال كردن سير انديشة ملاصدرا دربارة روح ـ جداي از نفس ـ در كتب و آثار اواخر عمر او، اين انعطاف و اعتقاد به تقدم روح بر بدن روشنتر و صريحتر مي شود؛ از جمله در كتاب اسرار الآيات [13] چنين مي گويد:

واعلم أنّ جمهور الفلاسفة لم يعلموا من حقيقة الروح و ماهيّة النفس إلا قدراً يسيراً و أمّا الحكم بكونها قبل البدن فأكثرهم أنكروا ذلك ؛ و من قال منهم به فلم يقم عليه برهاناً و لم يقدر علي دفع الشكوك الواردة علي ذالك و لم يمكنه اختيار أحد الشقّين ...

 وي به اين اكتفا نكرده و در دفاع از تقدم روح بر بدن حتي به ابن سينا و ديگر مشائين ـ كه پشت به عقيدة افلاطون نمودند ـ مي تازد و آنها را نكوهش مي كند و دربارة آنان مي گويد: ايشان با وجود آنكه به بقاء «نفس » پس از مرگ بدن اعتقاد دارند، چگونه وجود آن را پيش از بدن نمي پذيرند!

وي در كتاب عرشيه [14] با ذكر آيات قرآني مربوط به روح انساني چنين مي نويسد:

و إنّى لأعجب من اكثر الفلاسفة وأتباع أرسطاطاليس ، كأبي علي و من يحذوا حذوه ، حيث أنكروا غاية الإنكار أنّ للنفس كينونة أخري قبل البدن ، مع اعترافهم بأنّ لها كينونة ً و بقاءً بعد البدن ... .[15]

و سپس اضافه مي كند:

فاعلم يا حبيبي !  أنّا جئنا إلي هذا العالم من جنّة اللّه التي هى حظيرة القدس ... و منها إلي دار الحيوان و جنّة الابدان و منها الي هذا العالم دار العمل بغير جزاء و نذهب من هذا العالم إلي دار الجزاء من غير عمل ... .[16]

كلمه «جنة اللّه » يا «حظيرة القدس »، بيشتر از آنكه ناظر به علل و اسباب آفرينش انسان باشد به مكان ملكوتي معين و مشخّصي نظر و دلالت دارد و بقرينة «دار الحيوان » و «جنة الابدان » و «دار العمل » ...؛ بعبارت ديگر، روح را مخلوقي مي داند كه مقدم بر خلقت نفس و بدن انسان است و ساخته و پرداختة جهاني غير از جهان ماده مي باشد و پيش از آفرينش بدن انسان و جان و روان او وجود داشته ، بدليل آنكه پس از بدن هم وجود خواهد داشت . همچنين جاي ديگر در عرشيه [17] چنين مي گويد:

قاعدة : للنفس الا´دمية كينونة سابقة علي البدن من غير لزوم التناسخ و لا استيجاب قدم النفس ـ كما اشتهر عن أفلاطون ـ و لاتعدّد أفراد نوع واحد و امتيازها عن غيرمادة و استعداد ولا صيرورة النفس متقسّمة بعد وحدتها ولا تعطيلها قبل الابدان ... .[18]  

براساس اين گفتار نه فقط براي روح ، وجودي سابق بر اين بدن قائل است ، بلكه حتي از روح به «نفس » تعبير مي كند، كه البته اين را مي توان بنوعي تسامح در تعبير حمل نمود؛ زيرا اشكالي ندارد كه يكي از دو كلمة نفس و روح را مشترك لفظي و داراي دو معنا بدانيم و هريك را بجاي ديگري بكار بريم .

 طرح موضوع «تناسخ » يا اشكالات ديگري كه در اين جمله آمده است ، از طرف ملاصدرا صريح است در اينكه مقصود او از نفس يا روح سابق بر بدن ، توجيه سابق او ـ كه در تعليقات شرح حكمت الاشراق آمده بود ـ نيست ؛ بلكه روح يعني موجودي مجرد، منحاز، شخصي و داراي خواص وجودي معين با همان خصوصياتي كه براي نفس متحد با بدن و موجود در آن مي باشد.

حكيم صدرا در جاي ديگري نيز تلويحاً و با ظرافت به اين حقيقت اشاره مي كند و در اسرارالآيات [19] چنين مي گويد:

اعلم أنّ العالم مشتمل علي الخلق والامر ... ثم قوام الخلق بالأمر ... فالتعانق بين الأمر والخلق هو حياة الاءنسان الكبير و العالم ، كما أنّ التعانق بين الروح و الجسد هو حياة الاءنسان الصغير... .[20]  

بدينصورت از مقايسة انسان (انسان صغير) با جهان و كيهان (يا انسان كبير) ـ كه از سرفصلهاي مشهور حكمت اشراق مي باشد ـ تقدم روح بر بدن بدست مي آيد. بعبارت ديگر، همانگونه كه در جهان بزرگ «امر» و ارادة الهي مقدم بر «خلق » و آفرينش جهان و اشياء مادي است و «خلق » ناشي از «امر» است نه بالعكس ، بنابرين روح نيز نه فقط ـ مانند نفس ـ برخاسته از تن و جسم مادي انسان نيست ، بلكه علت و مقدم بر آن است .

 در اينجا مي بينيم كه از «سبب » به «روح » تعبير نكرده ، بلكه از «روح » به «سبب » تعبير نموده است و بدست مي آيد كه مقصود از توجيه وي در حاشية حكمت الإشراق (كه تقدم ارواح بر اجسام را حمل بر «كمال سببيّت » نموده بود)، نيز اسباب عاليه طوليه و سلسلة علل اوليه نيست ، بلكه همين روح است كه بموازات علل و اسباب غيرمادي جسم انسان ، پيش از خلق بدن وجود داشته و پس از آفرينش با آن عجين مي شود و بتدبير آن مي پردازد و بتعبير ملاصدرا «تعانق » بين روح و جسد پديد مي آيد. وي در كتاب المظاهرالالهيه نيز اشاره اي به اين موضوع دارد و مي گويد:

... لأنّ اللّه سبحانه أبدع بقدرته الكاملة دائرة العرش بعقلها و نفسها، فجعلها مأوي القلوب والارواح و أنشأ بحكمته البالغة نقطة الفرش وجعلها مسكن الطبائع والاجساد؛ ثمّ أمر بمقتضي قضائه الأزلي و صوره الإسرافيلى لتلك الارواح والقلوب العرشية أن تعلّقت بالقوالب و الأبدان الفرشية ؛ ثم أمر بقدره الحتمى أن يقبل قابليّة هذه القوالب والأجساد و استعدادهما _ شطراً من الأزمنة _ هذه القلوب والارواح كما شاء الله، فإذا بلغ أجل كتاب اللّه الذى هو آت و قرب الموعود للممات والملاقاة للحياة ، رجعت الارواح إلي ربّ الارواح ... .[21]

اكنون به پرسش اول اين مقاله باز مي گرديم و مي پرسيم كه آيا ملاصدرا با اعتقاد به تقدم روح مجرد بر بدن ، از نظرية معروف خود (جسمانية الحدوث بودن نفس ) دست برداشته و آن را بكناري گذاشته است ؟ يا با آنكه در برخي موارد، نفس را همان روح دانسته و اين دو لفظ را بيك چيز اطلاق نموده ، ميان آندو فرق مي گذارد و آنها را دو چيز مي داند كه يكي قبل از بدن ، بصورت مجرد از ماده وجود داشته و ديگري بوسيلة بدن بوجود آمده است ؟ يا آنكه ـ با وجود صراحت بيان او در پاره اي موارد، در وجود عيني بودن روح پيش از بدن ـ آن را موجود به وجود عقلي ، يا مانند مُثل نوري (مُثل افلاطوني ) مي داند؟...

حل مسئله هنگامي آسان مي شود كه همصدا با برخي از نصوص شرعي و احاديث اسلامي ، معتقد شويم كه در ماوراء بدن ، دو حقيقت مجرد از ماده وجود دارد و يكي را نفس و ديگري را روح بناميم . همانگونه كه در حديث از امام پنجم (ع ) آمده است : «انسانها علاوه بر نفس نباتي و نفس حيواني و نفس انساني داراي يك نفس ملكوتي نيز مي باشند».[22]

 شايد ملاصدرا نيز همين عقيده را داشته و بر همين اساس هم نفس انساني را جسمانية الحدوث دانسته و هم او را داراي روحي ملكوتي و روحاني (الحدوث ) شناخته است ؛ و بتعبيري ديگر با وجود آنكه ملاصدرا گاهي روح را بمعاني ديگر بكار برده ولي در نظر نهايي و بعقيدة وي ، روح ، حقيقتي مقدم بر بدن و غير از نفس است و در كنار آن حضور دارد و بسا بتوان نتيجه گرفت كه آفرينش نفس از بدن (حدوث جسماني نفس ) ـ كه پديده اي استثنائي و خارج از قاعدة مواد ديگر اين جهان است ـ ناشي از حضور همين روح ملكوتي باشد و نفس در طول و در امتداد وجود   روح و   پس از   آن    است    و معلول آن مي باشد.

خود وي نيز در فصلي از رسالة سه اصل دربارة تركيب و تعدد نفوس و جوهر انساني مي گويد:

و اكثر علما و جمهور فلاسفه چنان تصور كرده اند كه جوهر آدمي در تمام يكي است بيتفاوت ؛ و اين نزد ارباب بصيرت صحيح نيست . اي بسا آدميان كه بنفس حيواني زنده اند و هنوز به مقام دل نرسيده اند، چه جاي مقام روح و مافوق آن ... و شناختن نفس و شرح مقامات او بغايت كاري بزرگ است و جز كاملان را روي نداده .[23] 


 

*  اين مقاله براي اولين كنگره جهاني ملاصدرا در سال 1378 با عنوان گفتمان فلسفه اسلامي و فلسفه غرب تهيه و ارائه گرديده است .

1. در زبان عربي «خود» است .

2. در زبانهاي اروپايي نيز ميان اين دو كلمه ، مانند دو كلمه   Soul  و  Sprit  فرق گذاشته مي شود و  Sprit  براي روح بكار مي رود.

3. الشواهد الربوبية ، ص 194، تصحيح استاد آشتياني ؛ (يعني : براي هريك از اين قوا و آلتها، روحي مخصوص به آن هست كه جرمي گرم و لطيف و محصول تركيب حاصل از مزاج است ).

4. همان ، ص 335؛ (يعني : آنچه كه به آن روح حيواني مي گويند، اين روح ملكوتي نيست . بلكه مربوط به اين جهان است و زود از بين مي رود و به جهان آخرت نمي رسد).

5. همان ، ص 152؛ (يعني : عقول بسبب كمال و فعليت خود، همچون شي ء واحدي مي باشند و از اين شي ء واحد ـ كه در واقع اشاره به همة عقول بيشمار است ـ گاهي با كلمة «روح » تعبير مي شود).

6. از آن جمله اند احاديث ديگري مانند: «كنت نبياً و آدم بين الماء والطين » و «أنّ روح المؤمن لاشّد اتصالاً بروح اللّه من اتصال شعاع الشمس بها» و حديثي از عيسي(ع )» «لايصعد إلي السماء إلاّ من نزل منها» و «لن يلج ملكوت السماوات من لم يولَد مرّتين ».

7. شرح حكمت الإشراق ، قطب الدين شيرازي ، ص 441.

8. رساله هاي الحشر، اسرارالآيات ، عرشيه .

9. سورة حجر، آية 29، (و از روح خودم در آدم دميدم ).

10. رسالة عرشيه .

11. رسالة عرشيه ، مشرق دوم ، اشراق اول ، قاعدة هفتم .

12. اما از فحواي كلماتي ديگر، گاهي بنظر مي رسد كه مقصود از روح ، همان فرشتة بزرگ مأمور آفرينش است .

13. رسالة اسرار الآيات ، تصحيح خواجوي ، ص 147.

14. رسالة عرشيه ، چاپ قديم ، ص 184.

15. يعني : شگفت از بيشتر فلاسفه و پيروان ارسطو ـ مانند ابن سينا و شاگردانش ـ كه براي نفس ! پس از مرگ بدن ، بقاء و وجود ماندگار قائلند؛ ولي براي آن ، وجودي پيش از آفرينش بدن قائل نيستند...

16. يعني : عزيز من ! بدان كه نخست از بهشت خدا به اين جهان آمده ايم و از آن بهشت به بهشت بدن پا نهاده ايم و از آن به اين خاكسرا كه جاي كار بي پاداش است ؛ و به جهان ديگري خواهيم رفت كه جاي پاداش بدون كار مي باشد...

17. عرشيه ، چاپ قديم ، قاعدة 7، ص 136.

18. يعني : روان انسان پيش از بدن وجود دارد بدون آنكه تناسخ يا قديم بودن نفس ـ كه افلاطون به آن معتقد بوده است ـ لازم آيد و نه اشكال به اينكه نوع واحد داراي افرادي بدون تمايز مادي و استعدادي باشند و نه اينكه لازم باشد نفس واحد به نفوس متعدد تقسيم شود يا آنكه گفته شود روح قبل از آفرينش بدن بيكار و تعطيل بوده است ....

19. اسرارالآيات ، تصحيح محمدخواجوي ، ص 103.

20. يعني : جهان شامل دو چيز است : امر و خلق ؛ و خلق ، پايدار به امر و به آن بستگي دارد. از تركيب امر و خلق ، جهان يا انسان كبير بوجود مي آيد و جان مي گيرد، همچنانكه از آميزش ميان روح و جسد، انسان صغير(يعني بشر) داراي زندگاني و حيات مي شود.

21. المظاهرالإلهية ، تصحيح استاد سيدمحمد خامنه اي ، انتشارات بنياد حكمت اسلامي صدرا، ص 107 و 108.

22. اصول كافي ، كتاب الحجة ، باب الأرواح في الائمه ؛ بحار الأنوار، ج 61، ص 26 و 62.

23.  رساله سه اصل ، انتشارات بنياد حكمت اسلامي صدرا، ص 27.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام كاظم عليه ‏السلام : إنَّ لِلّهِ عِبادا فِي الأرضِ يَسعَونَ في حَوائجِ النّاسِ هُمُ الآمِنونَ يَومَ القِيامَةِ

خداوند در زمين بندگانى دارد كه براى برآوردن نيازهاى مردم مى‏كوشند؛ اينان ايمنى يافتگان روز قيامت‏ اند .

کافى : جلد ۲ ، صفحه ۱۹۷