Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 72763
تاریخ انتشار : 23 فروردین 1394 18:17
تعداد بازدید : 1604

ادراک حسی

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این وب سایت است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد. ادراک حسی سيد محمد خامنه اي نظريه ملاصدرا درباره ادراك ـ شامل ادراك حسي ، ادراك خيالي و ادراك عقلي ـ از همان اشياء خارجي و اعيان موجودات آغاز و بر اساس آن بنا مي شود.[1] وي تمام درجات و مراحل ادراك را كه سلسله اي از پديده هاي جسماني و نفساني غير مادي است ناشي از موجود مادي خارجي (object) مي داند و برخلاف برخي از فلاسفة ايده آليست كه مقولات ذهني را پايه اصلي ادراك مي دانند يا فلاسفه عقليون كه به معلوماتي پيشيني قائلند يا هگل كه اصل را بر «ايده « ذهني قرار داده است ـ وي به تطابق شناخت ذهني (كه به آن معلوم بالذات مي گويد) با عين خارجي (كه به آن معلوم بالعرض مي گويد) معتقد است و ميان همه ادراكات انسان با واقعيات بيروني رابطه اي برقرار مي داند و بر آن است كه معلومات و تصورات ما ريشه در حواس ما دارد.

 

ادراک حسی

 سيد محمد خامنه اي

نظريه ملاصدرا درباره ادراك ـ شامل ادراك حسي ، ادراك خيالي و ادراك عقلي ـ از همان اشياء خارجي و اعيان موجودات آغاز و بر اساس آن بنا مي شود.[1]

 وي تمام درجات و مراحل ادراك را كه سلسله اي از پديده هاي جسماني و نفساني غير مادي است ناشي از موجود مادي خارجي (object) مي داند و برخلاف برخي از فلاسفة ايده آليست كه مقولات ذهني را پايه اصلي ادراك مي دانند يا فلاسفه عقليون كه به معلوماتي پيشيني قائلند يا هگل كه اصل را بر ايده  ذهني قرار داده است ـ وي به تطابق شناخت ذهني (كه به آن معلوم بالذات مي گويد) با عين خارجي (كه به آن معلوم بالعرض مي گويد) معتقد است و ميان همه ادراكات انسان با واقعيات بيروني رابطه اي برقرار مي داند و بر آن است كه معلومات و تصورات ما ريشه در حواس ما دارد.

حسگرايان ادراك حسي را بهمين جا پايان يافته مي دانند و برخي  آگاهي انسان را نيز شرط صدق ادراك مي شمرند، اما در نظر ملاصدرا انعكاس و اثرگذاري اشياء خارجي در حواس مانند انعكاس تصوير در آينه (يا روي فيلم عكاسي ) مي باشد و كمتر از آن است كه بشود به آن ادراك گفت .

 بعقيده ملاصدرا تأثير گذاري اشياء بر روي حواس ما فقط نيمه راه ادراك است ، و كساني كه ـ مانند حسگرايان ـ از مرحله تجربه و حسّ فراتر نرفته اند در واقع ، به نيمه راه قناعت كرده اند و طبعاً نمي توانند (و نبايد) فرآيند سير كامل ادراك بعد از حس را انكار كنند.

 حواس انسان (مثلاً بينايي ) ناتوانتر از آنستكه واقعيت خارجي را در صفحه ذهن منعكس و براي ما علم ، ايجاد كند. علائمي رمزگونه كه چشم به مغز مخابره مي كند بيش از يك  شبح  (يعني تصوير كمرنگ و مبهم اشياء) نمي باشد و اين مقدار، علم و شناخت شمرده نمي شود زيرا علم در فلسفه ملاصدرا بايد «كاشفيت « و بيرون نمايي صريح داشته باشد و شبح و تصوير مادي اشياء، اينگونه بيرون نما نيست . و براي تأمين كاشفيت ادراك و علم بايستي با ماهيت اشياء خارجي سر و كار داشته باشد. (فرق شبح با ماهيت و صورت آن است كه اگر به صورت ذهني وجود خارجي داده شود همان شي ء خارجي خواهد شد (ولي شبح اينگونه نيست ).

 مغز نيز يك دستگاه داده پرور و داده پرداز مانند رايانه است (كه فرمان انسان را انجام مي دهد و نمي تواند خارج از چارچوب داده ها كاري را انجام دهد و بكاري كه مي كند آگاهي ندارد و نمي تواند خود سرانه در آن تصرف نمايد)؛ و تا آگاهي نباشد ادراك محقق نمي شود.

 پس ، درست است كه حواس ما در ادراك دخالت دارد و مقدمه لازم[2] براي آن شمرده مي شود ولي شرط كافي نيست و محصول مادي اين حواس ، ادراك ما را نمي سازد و منطبعات و صور محسوسه در مغز و اعصاب قابل انتقال خود بخود بذهن نمي باشد[3] بلكه پس از انجام وظايف حواس و حصول صورتهايي محسوس در مغز و اعصاب ، نوبت بنفس و ذهن مي رسد تا با بكار گرفتن دو عنصر مهم توجه و آگاهي ـ از آن پديده مادي ، پديده اي غير مادي بنام ادراك و شناخت ـ يا بتعبير ملاصدرا «صورت نوريّه »[4] بسازد. «آگاهي « و «توّجه» دو ركن اصلي شناخت و ادراك در نظر ملاصدرا مي باشد.

 توجه ، يك پديده روانشناختي و يك عامل نفساني است و اين كار از جسم و اعضاي مادي برنمي آيد و به ذاتي بسيط الحقيقه نيازمند است . تا توجه شخص ادراك كننده در كار حواس دخالت نكند هيچيك از آثار و علائم ناشي از حواس را نمي توان ادراك دانست و عملاً ديده ايم كه انسان در حين عبور از خيابان همه چيزهايي را كه چشم او مي بيند و همه صداهائي را كه مي شنود، ادراك نمي كند مگر آنكه به آنها توجه و بر روي آنها تمركز داشته باشد.

 پديده آگاهي نيز مانند توجه پديده اي مادي نيست و اصلاً با ماده نمي سازد و بنفس مجرد از ماده برمي گردد. آگاهي در نزد ملاصدرا حضور تمام ماهيت يا عمده مشخصات ماهوي پديده يا شيئي خارجي (يا احضار آن ) در ذهن است و حضور خود و اشياء ديگر براي خود، شأن و مناسب نفس بسيط و غير مادي است زيرا شأن و خاصيت ذاتي ماده ، ناآگاهي (و بتعبير ملاصدرا، غيبت ) او از همه چيز حتي از خود است .

 بنابر مكتب ملاصدرا و نظريه حركت جوهري او، مادّه همواره بر روي نقاط يك خط مستقيم فرضي و زماني در حركت است (حركت جوهري ماده ) و گذشته و آينده او «عدم » و «معدوم» و در نتيجه «غايب « مي باشد پس ماده حتي از خود - كه تركيبي از عدم و وجود است ـ ناآگاه است چه رسد به ديگران . مثلاً تصويربر شبكيه چشم يا بر روي سلولهاي مغز ـ كه حتي خود را نمي شناسد چگونه مي تواند از يك واقعيت خارجي آگاه باشد. چون آگاهي اصولاً امري وجودي و ايجابي است بنابراين ، انطباعات مادي مغز مركب از عدم و وجود را نمي توان آگاهي و ادراك دانست .

 پس آگاهي همان حضورشي ء خارجي (يا معلوم بالعرض ) در ذهن انسان و همان كاشفيت يا بيرون نمايي است كه ملاصدرا آن را شرط ادراك و علم مي داند. اين آگاهي و «حضور» و كاشفيت ، تنها ضامن صدق و واقعيت داشتن هر ادراك است و مي تواند فرق ادراك واقعي با ادراكات كاذب بيماران رواني باشد. و گفتيم كه كاشفيت فقط در ماهيت اعيان خارجي يافت مي شود.

 اين توجه و آگاهي نفس همان است كه ملاصدرا به آن «علم حضوري « نفس بقواي خود و بصور منطبعه در آن قوا مي گويد و نظريه ملاصدرا درباره شناخت بر آن بنا شده است .

* * *

علم و ادراك در فلسفه اسلامي به دو دسته مستقل تقسيم مي شود: علم حصولي و علم حضوري .

 علم حصولي ، علمي است كه با واسطه (بواسطه حواس پنجگانه ) و با سير مراحل ذهني بدست مي آيد. اين علم اگرچه ماهيت اشياء را به ما منتقل مي كند ولي خواص وجودي (مثلاً حرارت و رطوبت و...) آنها را نمي تواند دارا باشد و بتعبيري ديگر علم حصولي ، علمي بي اثر است .

علم حضوري علمي است كه مستقيم و بيواسطه به من باطني مي رسد و بتعبير ديگر ادراكي شهودي است . اين علم و ادراك ، برخلاف علم حصولي ، همراه با آثار وجودي و خارجي است ، و نفس انسان با اتحاد با عين خارجي به درون آن مي رود و از عمق وجود آن آگاه مي شود.

علم حضوري انسان به چند گونه ظاهر مي گردد:

 اول ـ ادراك بخود. علم انسان بخود، شهودي و با علم حضوري است حتي اگر حواس پنجگانه انسان از كار افتاده باشد باز انسان مي تواند ذات خود را ادراك كند و اين منافاتي ندارد كه گاهي ديگر خود را با علم حصولي (مثلاً با ديدن يا لمس و مانند آن بشناسد).

دوم ـ انسان همه قواي باطني ، ادراكات ، انگيزه ها، اميال و عواطف و افكار و اعمال و احكام ذهني خود را با علم حضوري درك مي كند.[5]

 سوّم ـ ادراك تمام دريافتها و انعكاساتي كه در حواس پنجگانه ـ كه خبرگزاران انسان هستند ـ پديد مي آيد نيز با علم حضوري است و درك و تحليل آنها تماماً در ذهن و با علم حضوري نفس است و اين مقاله براي بيان آن مي باشد.

چهارم ـ روشهاي غير عادي ادراك و كسب علم ، كه از راه شهود حاصل مي شود مانند ادراكاتي كه بدنبال رياضت بدست مي آيد يا در حال خواب و يا در رؤيا نيز مصداق كامل علم حضوري مي باشند. علم حضوري در فلسفه ملاصدرا مهمترين نقش را در ادراكات او دارد.

* * *

مرحله مهم و عمده ادراك اينجاست كه نفس پس از توجه و علم حضوري به محصول حواس خود و آگاهي از صورتهاي انطباعي در آن حواس ، و با خلاقيت خود، از روي آن ، ماهيت عين خارجي را بازسازي مي كند.

 نفس ، علاوه بر توانايي آگاهي از آنچه در حواس و مغز و ديگر نيروهاي دروني او مي گذرد، داراي قدرت خلاقيت است و با اين خلاقيت كه ذاتي اوست مي تواند هر صورتي را بسازد و به آن نوعي وجود ببخشد كه به آن وجود ذهني مي گويند. نفس انسان حتي مي تواند تصورات و تصديقاتي محال و معدوم و حتي خود  عدم را در خود ذهن مجّسم نمايد و به آنها احكامي ايجابي يا سلبي بدهد.[6]

 ملاصدرا بمناسبتهايي انسان را براي داشتن قدرت خلاقيت ، به خداوند تشبيه مي كند و مي گويد صورتهايي كه در ذهن انسان بوجود مي آيند از بيرون در آن وارد نشده اند و (حلول نكرده اند) بلكه در آن كارگاه توليد و «صادر» شده اند و بتعبير او ارتباط و وابستگي صورتها در ذهن  صدوري  است نه  حلولي .[7]

 پس ملاصدرا ـ برخلاف ديگر فلاسفه مسلمان ـ ادراك را بصورت  حلول  تصوير مستقيم عين بذهن و فرايندي انفعالي و انعكاسي نمي داند، بلكه آن را آفرينش صورت اشياء و محصولي با فعاليت و خلاقيت ذهن مي شمرد؛ زيرا ادراك را، برخلاف ابن سينا و ديگر فلاسفه ، غير مادي مي داند اين فعاليت و خلاقيت ذهن بر خلاف مقولات كانت ـ چيزي را بر داده هاي حس نمي افزايد، بلكه مطابق آن را با وجودي ذهني (نه وجود خارجي ) مي سازد و از خود قالب يا رنگ خاصي را بر مدركات خود تحميل نمي كند.

بنابراين ذهن با بازسازي انطباعات حسي ، ماهيات و معلوماتي درجه دوم ـ مانند آنچه كه هيوم ، ايده مي نامد ـ مي سازد و بعلم حصولي مي رسد يا واضحتر بگوييم : علم حصولي مي سازد و بقول علامه طباطبايي :  ...بدنبال  معلوم  است ولي  علم  بدست مي آورد .[8]

 نقش صور محسوسه و انطباعات حواس در فرايند ادراك ، فقط نقش  مُعِدّات  و آماده سازي نفس و ذهن براي ساختن علم حصولي است يعني آفرينش صورت و ماهيتي مشابه و مطابق آنچه كه در عينيت خارج وجود دارد.

در اينجا و پس از آشنايي با روند ادراك حسي نزد ملاصدرا و حكمت متعاليه او، مناسب است كه بنظريه ديگر ملاصدرا درباب ادراك اشاره اي شود. مي دانيم كه ابن سينا و پيروانش همه ،  علم  را يك  كيفيت نفساني  مي دانستند. بنظر آنها ـ كه از نظريه ارسطو پيروي مي كردند ـ ذهن يا قوه مدركه نفس ، لوحي است ثابت كه ادراكاتي بر آن نقش مي بندد ـ و باصطلاح ـ بر آن  عارض  مي شود و در آن انباشته مي گردد. اين صور عارضه براي انسان  كمال ثاني  است و به جوهره و اصل او مربوط نمي شود.[9]

ملاصدرا اگرچه در تقسيم ماهيات كليه اشياء در ده مقوله با ارسطو موافق است و در نيمه اول عمر فلسفي خود بمانند ديگر فلاسفه ، علم را كيفيت نفساني (يكي از انواع مقوله كيف ) دانسته ولي بنظر مي رسد[10] كه بعدها آن را بكناري نهاده و معتقد شده است كه  علم  داخل هيچيك از مقولات ارسطويي نيست و مانند اصل وجود ، فوق المقوله است .

 وي به اين هم بسنده نكرده و با اشاره بقاعده معروف اصالت وجود، ادعا مي نمايد كه ادراك و علم ، مرتبه اي از مراتب و شأني از شئون وجود است . بنابراين ، برخلاف فلاسفه پيش از خود، علم را عارض و نفس را معروض و ذهن را ظرف و ادراك را مظروف نمي داند بلكه بر اين باور است كه علم را از «عالم « نمي توان جدا دانست[11] و ذهن همان نفس و يكي از قواي آن است .

 ملاصدرا مي گويد كه علم از وجود و ذات عالم جدا نيست بلكه جزئي از وجود اوست و بهمين سبب وجود انسان بنسبت افزايش علم و ادراكات جديد، تكامل تدريجي مي يابد و درجه كمال وجودي او بالا مي رود، همانطور كه تكامل يك ساختمان به اضافه شدن آجرها و سنگهاي آن ساختمان است كه برويهم آن ساختمان را تشكيل مي دهند. پس علم و آگاهي براي نفس ، «كمال اول « اوست نه «كمال ثاني « كه ابن سينا و ديگران معتقدند.

 بنظر ملاصدرا، انسان وقتي چيزي را ادراك مي كند، در واقع سبب بروز يك استعداد و خروج از حالت پنهاني قوّه به فعليّت مي شود و «فعليّت « براي نفس ، كمال اوست . از اينرو، نفس انسان با هر ادراك كاملتر مي شود و جوهر نفس او ـ كه بحكم قاعده حركت جوهري در حال صيرورت است ـ درتكامل خود شتاب مي گيرد و باصطلاح ديگر فلسفي  مادة او  صورت جديدي مي پذيرد.

 بايد دانست كه اين صيرورت و حركت جوهري نفس با حركت جوهري ماده فرق مهمي دارد و آن بساطت و تجزيه ناپذيري هويت نفس است (برخلاف ماده كه تجزيه پذير و مركب از اجزاء است ) و همين بساطت نفس و همه مجردات و غير ماديات ديگر، مساوي با آگاهي از خود و احوال خود و اطراف خود است .

 اوج نظريه ملاصدرا درباره علم و ادراك را در اصل وحدت مراتب مختلف ادراك و مدرِك و مدرَك مي توان يافت . وي مي گويد كه چون ادراك چيزي جز  حصول  صورت ادراك شده براي ادراك كننده نيست و «حصول » همان «وجود» است و وجود هر چيز «خود» اوست پس ادراك و علم همان معلوم بالذات و مدرَك انسان است يعني :

(1)ادراك (شناخت )=مدرَك (شناخته شده )

 ثانياً: مي دانيم كه ادراك يا شناخت با ادراك كننده و عالم يكي است و از آن جدايي ندارد، زيرا علم همان آگاهي از خود است و آگاهي از خود همان خودي و ذات ماست : يعني[12]

(2)شناخت =ادراك كننده

از مقايسه اين دو رابطه بدست مي آيد كه :

(3) ادراك كننده =ادراك شده يا معلوم بالذات

 اين نظريه ملاصدرا جزئي از نظريه كلي او درباره همه انواع ادراكات مي باشد. همانطور كه گفتيم ادراكات را فلاسفه به ادراك حسي ، ادراك خيالي ، ادراك عقلي تقسيم مي كردند اين نظريه كه بنام نظريه اتحاد علم و عالم و معلوم يا بتعبير ملاصدرا: اتحاد عقل و عاقل و معقول ـ معروف است همانطور كه حس و حاس و محسوس را متحد مي داند، خيال و متخيل و نيز عاقل و معقول و عقل را ـ هر يك در مرتبه خود ـ متحد مي داند و اهميت اين نظريه در نوع عقلي آن بيشتر ظاهر مي گردد.

منظرة كلي اين نظريه از اينقرار است : بطور كلي ادراك ، همان مدرك است چيزي بنام ادراك ، جداي از شيء ادراك شده در خارج نداريم (مگر آنكه ذهن انسان آندو را تفكيك ذهني بكند). از طرفي همانطور كه فعل از فاعل جدا نيست ادراك هم (كه همان مدرَك است ) نمي شود از شخص مدرِك جدا باشد زيرا ادراك ، فعل نفس است نه انفعال او و آن دو (و آن سه ) در زير يك لباس وجود قرار گرفته اند كه همان نفس انسان است و داراي سه وجود خارجي نمي باشند.

[13] كه آنرا بتوان جداي از ادراك و معروض آن دانست بلكه همان ادراك است زيرا صورت ادراك شده و خود ادراك از هم جدايي ندارند.

 پس خود احساس و محسوس بالذات و شخص يا نفس احساس كننده بررويهم فقط يك حقيقتند. كه با فرض و اعتبارات ذهني ما در فلسفه سه چيز شمرده مي شوند ولي از جهت وجود، هر سه آنها يك چيز و از سنخ وجود و موجودند و با يك وجود، موجود مي باشند. ملاصدرا از اين رابطه به  اتحاد حاس و محسوس  و  اتحاد عاقل و عقل و معقول  تعبير مي كند.[14]

از اينجا روشن مي شود كه چرا با افزايش علم و آگاهي ، در واقع روح انساني و وجود او رشد مي كند و افزايش مي يابد و چگونه وجود انسان در عين داشتن ثبات و هويت واقعي خارجي دائماً در حركت تكاملي است و بقول هراكليتوس : «هيچگاه بوي يك گل را دوبار نمي توان استشمام كرد».

 اصل اتحاد مدرِك و مدرَك بالذات و ادراك يا اتحاد عاقل و معقول و عقل در فلسفه ملاصدرا جايگاه مهمي دارد و اثبات آن با برهان فلسفي طبق گفته خودش در پنجاه و هشت سالگي و بر اثر رياضت و دعاي بسيار بدست آورده است . اگرچه اصل اين نظريه بسيار قديمي است و از حكماي اشراق ايران باستان و فلاسفه اسكندريه رسيده و بخصوص فرفوريوس آن را در كتاب خود شرح داده است . ابن سينا و پيروانش برهان آن را نيافتند از اينرو منكر آن شدند ولي ملاصدرا با يك سلسله مقدمات و براهين آنرا اثبات كرد.

 روشن است كه مقصود او از  مُدرَك  عين خارجي نيست بلكه مفهومي است كه ذهن دريافت كرده (يا خود ساخته ) يعني همان  معلوم بالذات .

* * *

موضوع مهمي كه ذهن بسياري از فلاسفه را گرفتار خود كرده است و در اينجا بايد به آن پرداخت موضوع تطابق مفهوم ذهني با حقيقت خارجي (سوژه و ابژه )، يا بتعبير ملاصدرا «مطابقت معلوم بالذات با معلوم بالعرض « است ..

 فلاسفه رئاليست به مطابقت ذهن و عين قائلند ولي گروهي ديگر از فلاسفه نتوانسته اند به اين تطابق دست يابند و مفاهيم ذهني را جداي از حقايق خارجي پنداشته ، و يا حتي حقايق خارجي را تصاويري از مفاهيم ذهني مي دانند.

 در حكمت متعاليه تطابق ميان عين و ذهن محور اصلي فلسفه شمرده مي شود و بدون آن براي فلسفه موضوعي نمي ماند و به بازي لفظي تبديل مي شود.

 ديديم كه ملاصدرا علم و ادراك را به  نور  تعبير مي كند (كه موجب آشكار شدن اشياء است ) و ادراك و علم را بيرون نما و تجلي واقعيت خارجي در ذهن مي داند و آن را بهمين سبب  كاشف  مي نامد. در مكتب ملاصدرا كليد تطابق ذهن و عين و ضامن ارتباط حقيقي آندو وحدت ماهيت در  معلوم بالذات  و  معلوم بالعرض  است چه  ماهيت  اشياء در خارج و ذهن ، واحد و مشترك مي باشند.

 انسان همواره در علم حصولي با ماهيات سرو كار دارد؛ هيچكس نمي تواند مدعي شود كه علم حصولي عبارتست از حضور عين اشياء در ذهن ، بلكه اين فقط ماهيت و حدود و ثغور اعيان خارجي است كه بذهن مي آيد. ماهيت ، همان حقيقت بيروني است كه لباس  وجود ذهني  پوشيده باشد. وقتي گفته مي شود كه علم كاشفيت دارد، يعني همان ماهيت بيروني را نشان مي دهد. يك مثلث چه در ذهن و چه در خارج ، مثلث است نه مربع و نه چيز ديگر. بنابراين ماهيت ، هم علم است و هم معلوم .

 تمام كيفيات اوليه و ثانويه و كميات و اوضاع اشياء را ـ كه تجلي ذات اشياء است ـ مي توان با حواس خود ادراك كرد و از آن به ماهيت رسيد. بهمين سبب مكتب ملاصدرا از اين رابطه به  انحفاظ  ذاتيات در هر دو ماهيت ذهني و عيني تعبير مي كند.[15]

 (از اينروست كه عرفا معتقدند انسانهاي داراي اراده نيرومند و مرتاضان مي توانند بكمك قدرت و قوت روحي خود بهمان موجودات ذهني ، قوت و اثر ببخشند و آن را در خارج تحقق بدهند و مجسم نمايند.)

 همچنين ، مي گويد لازمة ادراك حسي تجريد و برهنه سازي ماهيت شي ء خارجي از ماده و جسميت است وگرنه ماهيت شي ء خارجي به ذهن نخواهد آمد.[16]

 «تجريد»، ابزار ذهن براي شكار اشياء خارجي و انتقال آن بنفس ذهن است و از اينجا نتيجه مي گيرد كه اصولاً هر ادراك با نوعي تجريد همراه است ، ادراك حسي كمتر از ادراك خيالي تجريد مي كند لذا تجردش از آن كمتر است ، همچنانكه ادراك خيالي كمتر از ادراك عقلي تجريد سازي دارد و از اينرو درجه تجردش از آن كمتر مي باشد.

* * *

ملاصدرا ـ از زاويه اي ديگر و بپيروي از عرفاي اسلامي ـ جهان موجودات را سه جهان : حسي ، خيالي ، عقلي مي داند و در جاي ديگري آنرا بر چهار دسته تقسيم مي كند: عالم جسماني ، عالم نفوس حسي و همه صورتهاي محسوس ، عالم نفوس مجرد، عالم عقول ، در اين عوالم سه گانه يا چهارگانه ماهيتهاي موجودات مادي همه ، واحد و مشترك و بر هم منطبق است ، در اين عوالم ، با تمام فرق مهمي كه با يكديگر دارند، هر ماهيت را كه در عالم جسماني باشد در عوالم ديگر نيز مي توان يافت اگرچه سنخ و درجه وجود در آن عوالم متفاوت است .[17]

 از اين مطلب مي توان تأييدي براي تطابق محسوس بالعرض مادي با محسوس بالذات مثالي و ذهني و تضمين وحدت ماهيت هر چيز در خارج و در عالم ذهن و نفس حتي تا مرتبه معقول بالذات ، جستجو كرد.[18]

* * *

متمّم

بررسي كامل نظريه ملاصدرا درباره ادراك ، فرصت بيشتري مي خواهد. ما در اينجا براي رعايت اختصار فقط به چند نكته مهم اشاره مي كنيم : اوليّن نكته مهمي كه جا دارد در اينجا آورده شود موضوع خطاء حواس است كه ممكن است اعتبار و صحّت صورتهاي انطباعي حواس را مخدوش سازد.

 ثابت شده است كه همه حواس گاهي بخطا مي روند، مثلاً چشم ، ميله راست را در آب ، شكسته مي بيند، يا شنوايي يا ذائقه و لامسه برخلاف واقعيت بيروني خبر مي دهند. عده اي از فلاسفه بهمين سبب ادراكات انسان را بيگانه از خارج دانسته و آن را تماماً ايده ها و مخلوقات ذهن شمرده اند.[19]

 خطاي بيماران رواني نيز دليل ديگري دارد، ماليخولياييها چيزهايي را مي بينند و مي شنوند كه بظاهر وجود خارجي ندارد و ساخته و پرداخته قوه واهمه يعني خود ذهن بيمار است .

 خطا در احكام كلي هم ممكن است و آن نيز بسبب دخالت قوه خيال مي باشد. ملاصدرا بپيروي از ابن عربي و عرفا از اينگونه احكام غلط ، كه ذهن بيمار صادر مي كند و سبب شكاكيت يا سوفسطاگري مي گردد، به «دخالتهاي شيطان » تعبير مي كند و آنرا پديده هاي شيطاني مي داند. 2

 با همه اينها، باز فلسفه اسلامي مدعي نيست كه تمام ادراكات انسان مطابق واقع است و فقط به اين بسنده مي كند كه ـ برويهم رفته ـ ادراكات ، با عينيّت خارج مي توانند تطابق داشته باشند و انسان نيز بطور فطري همين گمان را دارد. نكته دوم آنكه ادراك انسان منحصر به ادراك حسي نيست بلكه دو نوع ديگر ادراك ، يعني ادراك تخيلي و ادراك تعقلي هم در كنار و بدنبال آن وجود دارند كه برويهم زنجيره ادراكات انسان را تشكيل مي دهند. (وي ادراك توهّمي را كه در فلسفه اسلامي براي خود جايي داشته تقريباً نمي پذيرد و تا حدودي آن را رد مي كند.) [20]

 ادراك حسي يا احساس طبق تعريف ، حضور صورت هر چيز جزئي مادي و داراي اعراض نزد ادراك كننده است ولي بدون ماده و جسمانيت ، ادراك تخيلي حضور صورت هر چيز جزئي ولي غير مادي و بدون حضور ماده است ، و ادراك عقلي حضور صورت كلّي هر چيز حسي و تخيلي است كه به آن »معقول» و به ادراك كننده آن «عاقل» و به خود آن ادراك كلي »عقل» گفته مي شود..

 ملاصدرا اين معقول را به «معقول اول « و «معقول دوم فلسفي « و معقول دوم منطقي تقسيم مي كند. برويهم درجات ادراكات ، بترتيب ، عبارتند از: ادراك حسي ، ادراك تخيلي ، ادراك عقلي شامل : (معقول اول )، (معقول ثاني فلسفي ) و (معقول ثاني منطقي ) و ميان اين درجات مختلف ادراك ، رابطه اي حقيقي و اتصالي وجود دارد، يعني اين درجات مانند تغيير درجه حرارت در آب مي باشند نه درجات ثابت روي خطكش و اصل همه آنها موجودات و محسوسات خارجي مي باشد.

 نكته سوّم آنكه كلمه عربي ذهن Zehn ـ كه گاهي به كلمه Mind و گاهي understanding ترجمه مي شود، - بنظر ملاصدرا و فلسفه اسلامي ـ بقوه اي از قواي نفس گفته مي شود كه مي تواند اعيان و اشياء خارجي يا نفساني درون انسان را ادراك كند، و همان «قوه مدركه » نفس است كه شامل «فهم » و همچنين «احساس » مي شود، و شايد بتوان گفت كه با كلمه understanding در انگليسي (يا Verstand آلماني و يا Entendement فرانسوي ) فرق دارد و همچنين بمعناي كانتي آن نمي باشد و منحصر بفهم و «قوه فاهمه » نيست ..

 بديهي است كه بنظر وي ، «ذهن « همان مغز و يا عضوي مادي از بدن نيز نمي باشد، و همچنين ـ همانگونه كه گفتيم ـ نبايد آنرا همچون ظرفي براي معلومات و ادراكات دانست كه بيش از حصول معلومات و ادراكات وجود داشته باشد، بلكه در واقع ، ذهن ، همان ادراكات حاصل شده براي انسان و همزمان با آن مي باشد.[21]

نكته چهارم آنكه فلاسفه پيش از اين فلسفه را به «صيرورت انسان ، جهاني عقلاني مشابه و متناظر با جهان حسي و خارجي» تعريف مي كردند. ملاصدرا در نهايت نظريه ادراكات خود به اين نتيجه مي رسد كه انسان بحكم قاعده اتحاد حاسّ و محسوس و اتحاد عاقل با معقول و قاعده وحدت علم و وجود، موجودي است آگاه كه با ادراك و آگاهي خود در هر نشئه و مرحله وجودي (حسي ، خيالي ، عقلي ) با موجودات آن نشئه و آن مرحله متحد مي شود.

در نتيجه : انسان با ادراك خود از اين جهان مادي و از انتقال ماهيات موجودات خارجي به ذهن و روح خود، در واقع جهاني ذهني و عقلاني مي شود همسان و هماهنگ با جهان مادي ؛ ـ و باصطلاح فلوطيني ، انسان صغير بسبب ادراك حقايق جهان با جهان و كيهان (يا انسان كبير) برابر مي گردد ـ و بدينطريق ادراك عقلاني حقايق و اعيان ، يعني فلسفه ، تطابق با جهان خارجي است ؛ تطابقي رئاليستي ، و بعكس تطابق ايده آليستي كه هگل و مكتب او بدان معتقد است .

 نكته پنجم ـ ادراك در انسان با ادراك ساير حيوانات ـ كه داراي ادراك حسي و حتي تخيلي هستند ـ فرقهايي دارد.از جمله ، يكي ادراك عقلاني و درك كليّات است كه به قانونسازي مي انجامد و فلسفه و علوم ديگر از آن بر مي خيزد.

 ديگر ادراك ادراكات خود، يا علم به علم است كه لايب نيتس از آن به Apperception تعبير نموده است و به آن «علم مركب « مي گويند.

 تجريد و تعميم و تجزيه و تحليل ادراكات و تقسيم مفاهيم به كلي و جزئي و تصور و تصديق همه از ويژگيهاي انسان است . اين مقاله اختصاص به بخش «تصورات « داشت و بررسي ادراكات داراي حكم يا تصديقات نياز به بررسي جداگانه دارد و ملاصدرا، تعالي انديشه خود را در آن بنمايش گذاشته است و با قلم سحرآميز خود ظريفترين و زيباترين صحنه از توان ادراك و انديشه بشر را ترسيم نموده است .

* اين مقاله براي كنگره بزرگداشت ملاصدرا (مسئله ادراك در حكمت متعاليه و ديگر مكاتب ) كه در 12 ماه مه سال 2000 در دانشگاه SOAS لندن برگزار شد تهيه و ارائه گرديده است .

1. اسفار، ج 2، ص 77، انتشارات بنياد حكمت اسلامي صدرا، 1380.

2. اسفار، ج 2، ص 317-305: «انّما تكون تلك الآلات كالمرائي و المظاهر...».

3. اسفار، ج 8، ص 181.

4. همان .

5. اسفار، ج 6، ص 155.

6. شواهدالربوبيه ، ص 32-31. اسفار - 1/264.

7. اسفار، ج 1، 265/308.

8. روش رئاليسم ، ج 1، ص 130.

9. اسفار - 3/327-328.

10. اسفار، ج 1، ص 298-297/ ج 3، ص 335-313-312.

11. اسفار - 6/163 «فوزان العلم وزان الوجود...».

12. اسفار، ج 2، ص 227.

13. الشواهد الربوبيه ، ص 244.

14. اسفار، ج 8، ص 181.

15. اسفار - ج 4، ص 245. «... فاذا حضرت ماهية في النشأة الذهنية وجدت فيها بنحو آخر من الوجود فلم يكن هذا ممّا يتبدل به جهتها و حال جوهريتّها...»

16. الشواهد الربوبيه - ص 208 و نيز همان : ص 351-350.

17. اسفار - ج 3، ص 363/506 / ج 4 ص 245 «الجواز ان يكون لمهية واحدة انحاء متعدده من الوجود بحسب عوالم متعدّده و نشئات مختلفه .»

18. تطابق عوالم سه گانه مادي ، خيالي ، عقلي . ر.ك . به اسفار - ج 6، ص 277 و ج 7 ص 18 و موارد ديگر.

19. و 2 - فتوحات مكيّه - 2/395.

20. اسفار، ج 3، ص 362-360/ ج 2، ص 293.

21. اسفار - 1/264.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه السلام :اِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ رَكَّبَ فِى الْمَلائِكَةِ عَقْلاً بِلا شَهْوَةٍ وَ رَكَّبَ فِى الْبَهائِمِشَهْوَةً بِلا عَقْلٍ وَ رَكَّبَ فى بَنى آدَمَ كِلَيْهِما فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَيْرٌ مِنَالْمَلائِكَةِ وَ مَنْ غَلَبَتْ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ الْبَهائِمِ

خداوند عزوجل، در وجود فرشتگان، عقل بدون شهوت و در چارپايان، شهوت بدونعقل و در وجود انسان، عقل و شهوت را با هم قرار داد، پس هر كس كه عقلش بر شهوتشپيروز گردد، از فرشتگان بهتر است و هر كس شهوتش بر عقلش پيروز گردد، از چارپايانبدتر است.

علل الشرايع، صفحه ۴، حدیث ۱