ارسال به دوستان
کد خبر : 271941

هستي از دریچه علوم انسانی سکولار و اسلامی

یکی از مهمترین مبانی که خواسته یا ناخواسته بر علوم مدرن تحمیل شده است، هستی شناسی ماتریالیستی است. علوم مدرن به گونه ای درباره هستی جهان و جان یا عالم و آدم سخن می گوید که گویا هستی برابر با ماده و مادیات است و ساحت تجرد در هستی معنا و وجود ندارد.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند.  بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


هستي از دریچه علوم انسانی سکولار و اسلامی

عبدالحسین خسروپناه

یکی از مهمترین مبانی که خواسته یا ناخواسته بر علوم مدرن تحمیل شده­است، هستی شناسی ماتریالیستی است. علوم مدرن به گونه ای درباره هستی جهان و جان یا عالم و آدم سخن می گوید که گویا هستی برابر با ماده و مادیات است و ساحت تجرد در هستی معنا و وجود ندارد.

 مبنای هستی شناختی علوم انساني سكولار

هستی شناسی، بخش اصلی هر نظام فلسفی است که به تبیین کلان هستی و تقسیم آن می پردازد. آیا هستی، منحصر به ماده است یا مجردات را نیز شامل می شود؟ آیا ذهنی و خارجی است؟ آیا قدیم و حادث است؟ آیا واجب و ممکن است؟ و ده ها پرسش دیگر.

یکی از مهمترین مبانی که خواسته یا ناخواسته بر علوم مدرن تحمیل شده­است، هستی شناسی ماتریالیستی است. علوم مدرن به گونه ای درباره هستی جهان و جان یا عالم و آدم سخن می گوید که گویا هستی برابر با ماده و مادیات است و ساحت تجرد در هستی معنا و وجود ندارد. فیزیک و شیمی و زیست شناسی جدید و معاصر، گرچه از سوی برخی متدینان کشف و تدوین شده­است؛ ولی محتوای آن مبتنی بر بی توجهی و بی اعتنایی یا انکار وجود خدا و جهان مجردات و نفس ملکوتی است. علوم انسانی نیز وضعیتی بهتر از علوم طبیعی ندارند. انسانی در علوم انسانی و اجتماعی بحث می شود که مادی محض است که باید تنها رفتارهای فردی و اجتماعی اش مورد مطالعه قرار گیرد و رفتارهای مُلکی او هیچ ارتباطی با جهان ملکوت ندارد.

افرادی، مانند: بور، هایزنبرگ، بورن، یوردان و دیراک بر این باورند که ما باید صرفاً به تنظیم داده های حسی اکتفا کنیم و با استفاده از فرمالیزم ریاضی به پیش بینی تجارب بپردازیم. آنچه قابل مشاهده است، واقعیت دارد و ورای آن واقعیتی ندارد. وظیفه فیزیک تنها این است که مشاهدات ما را به هم ربط دهد و در مورد پدیده های طبیعی پیش بینی هایی بکند و عالمی ورای پدیده ها وجود ندارد. این تفکر، مبانی فیزیک کلاسیک را در هم ریخت و اساسی نو برای فیزیک میکروسکپی بنیان نهاد و به تفسیر کپنهاگی معروف شد. این رویکرد، مسایل هستی شناختی را کنار گذاشت و تصویرپذیری حوادث فیزیکی و تحویل پذیری سیستم های کوانتمی و موجبیت یا دترمینیسم را طرد کرد و پوزیتیویسم و ایده­آلیسم را بر افکار فیزیک دانان حاکم ساخت.

این قصه در علوم انسانی جدی تر از علوم طبیعی مطرح گردید. رویکرد رفتارگرایی در روان شناسی و حاکمیت پوزیتیویسم در جامعه شناسی قرن بیستم، شاهد آشکاری بر حاکمیت ماتریالیسم بر علوم انسانی است. علوم انسانی در نیمه دوم قرن بیستم، مشکلات جدی تری پیدا کرده و گرفتار مبانی و اصول پست مدرنیسم مانند: بی اعتبار کردن اصول مدرنیسم، انکار واقعیت، شک اندیشی، بی معنایی، کثرت گرایی، علمانیت (سکولاریسم) حداکثری، آزادی انتخاب بیشتر، تجربه بیشتر شده­است.

مدرنیسم و پسامدرنیسم دارای ویژگی هایی است. ویژگی های مدرنیسم عبارتند از: بحران مشروعیت دولت کلیسایی، خردگرایی و تجربه گرایی، رئالیسم معرفتی و امکان شناخت واقع، اومانیسم، محوری نبودن زبان، هرمنيوتيك کلاسیک و روش­شناختی، واقع نمایی علوم، پوزیتیویسم، وجود حقیقت فی نفسه، هدفمندی تاریخ، اخلاق قانونمندی مدرن واکنشی علیه اخلاق قانونمندی سنتی، سنت گریزی اخلاقی، نهادینه شدن و کنترل قدرت، تبدیل شدن دولت به محور اشتراک جمعی، اعمال سیاسی از طریق ساختارهای حزبی، دفاع از حقوق طبیعی، پارلمانتاریسم و احزاب، تأکید بر همانندشدن اجتماعی و فرهنگی، تأکید بر هویت و تاریخ و اتحاد ملی، اعتقاد به آینده شکوفا و قابل انتظار، حقوق بشر و دموکراسی، خوش بینی نسبت به زندگی اجتماعی، تقدیس دانش، محوریت دنیای غرب و فیمینیسم مدرن.

ویژگی های پست­مدرنیسم عبارتند از: بحران مدرنیسم، خردگریزی و غلبه احساس و تخیل و نقد تجربه گرایی، نسبی گرایی معرفتی و امکان شناخت نسبی، مرگ سوژه، محوری­بودن زبان، هرمنيوتيك فلسفی و نسبی گرایی، عدم واقع نمایی علوم، پساپوزیتیویسم، شکل گیری حقیقت در رویکردهای گفتمانی، نفی غایت گرایی تاریخی، اخلاق نسبی و شکاکیت اخلاقی و رد اخلاق قانونمندی، نسبیت سنت های اخلاقی، تردید نسبت به قدرت، نفی دولت به عنوان سمبل هویت ملی و پذیرش جامعه مدنی متکثر، نفی ساختار حزب، نفی حقوق طبیعی، مخالفت با پارلمانتاریسم و نقش احزاب، نسبیت اجتماعی و فرهنگی، عدم اعتقاد به اتحاد ملی، آینده محصول حوادث غیر منتظره، مخالفت با حقوق بشر، بدبینی نسبت به زندگی اجتماعی، کالا شدن دانش، توجه به جهان سوم، فیمینیسم پسامدرن. مدرنیسم و پست مدرنیسم با وجود ویژگی های متفاوت، از نگرش هستی شناختی ماتریالیستی مشترکی برخوردارند. 

 مباني هستي شناختي علوم انساني اسلامي

مبانی هستی شناختی

هستی شناسی، دانش شناخت ساحت های مختلف هستی است. اسلام برای هستی، ساحت های گوناگونی قائل است و هستی را به ماده منحصر نمی کند. جهان هستی را به مادی و مجرد تقسیم می کند و مُلک و ملکوت را برای هستی می پذیرد.

تجرد در لغت به تعرّي يا برهنه شدن از پوشش ها معنا شده­است. تجرد در اصطلاح عرفا به مبرّاگشتن از وابستگي هاي دنيوي براي كسب شايستگي شهود حقايق گفته مي شود. تجرد در اصطلاح حكما عبارت از مفارقت شيء از زمان و مكان و جدايي از ماده و جهات و ابعاد و محدوده هاي مادّي است. نفوس و عقول و مفاهيم كلي و ذهني از آن رو مجرد خوانده مي شوند كه از تنگناهاي ماده و لواحق آن رهايند؛ گرچه برخي از آنها مانند «نفس انساني» در مقام تدبير و فعل به بدن مادي نیازمند است.

مجردات در فلسفة صدرايي اهميت ويژه اي دارند و بسياري از مسائل بر اين مبنا حل مي شود. در نظر بوعلي، تجرد صورت علمی، توسط عقل صورت مي گيرد. مجرد، ممكني است كه نه متحيّز باشد و نه در متحيّز حلول كند. تجرد در نظر ملاصدرا، يعني انتقال و اعتلای چيزي از وجود مادي و حسي به وجود خيالي و سپس نقل به وجود عقلي است. بنابراين، تجريد شيء در حال مادي بودن، ناممكن است؛ پس اين كه برخي تجريد را به حذف بعضي صفات و ابقا بعض ديگر تعريف كرده اند، ناپذيرفتني است. آنچه عاري و مجرد از صفات مي شود، صورت شيء است كه در قواي مدركة انسان از قوة حسيّه تا عقل بالا مي رود و البته رتبة عقلي بالاترين مرتبة تجرد است. به عبارت ديگر، تجريد يعني انتزاع صور مجرده از اشياء كه به معناي وانهادن بعضي صفات دون پایه و ابقاء بعضي ديگر که در مرتبة بالاترند می باشد. اين مسأله در مباحث مختلفي از حكمت متعاليه، از جمله اتحاد عاقل و معقولات، كاركرد مهمّي دارد. در آنجا روشن خواهد شد كه نفس (عاقل) اساساً در فرايند ادراكات نيازي به ماده ندارد.

يادآوري مي شود بوعلي و پیروانش، در فرايند و مراحل ادراك به نظريه تجريد و تعميم روي آورده اند؛ اما ملاصدرا آن را نقد كرده است. ملاصدرا در اقامة دلايل و ارائه شواهد تجرّد معرفت، گاه ويژگي هاي ماده را با علم و موجودات مجردي، مانند نفس مقايسه مي كند و گاه دليل مستقل عقلي بر تجرد ادراک ارائه مي كند. اساس دلايل تجرد معرفت به اين اصل باز مي گردد كه علم عبارت است از حقيقتي از سنخ وجود كه هميشه حاضر و ظاهر است، اما ماده و لواحق آن از اين حضور و ظهور نارسايند. بنابراين، سنخيـّتي ميان علم و ماده برقرار نيست.

پذیرش ساحت تجرد برای هستی به علوم انسانی اسلامی کمک می کند که اولاً انسان را به روح مجرد و بدن مادی تقسیم کند و ثانیاً در کشف روابط میان پدیده ها به نسبت مُلک (ظاهر) و ملکوت (باطن) توجه ویژه ای نشان داده­شود و ثالثاً تفکر رئالیستی بر علوم انسانی حکم­فرما گردد و رویکرد ابزارانگاری و پوزیتیویستی و ایده­آلیستی طرد شود.

علاوه بر تقسیم هستی به مادی و مجرد، تقسیم هستی ممکنات به دنیوی و اخروی نیز تحقق دارد. انسان تنها در هستی دنیوی خلاصه نمی شود و بخش مهمی از حیاتش در ساحت اخروی است. مباحث مبتنی بر آخرت شناسی انسان و ترابط بینش و منش و کنش دنیوی با ثواب و عقاب اخروی، مبتنی بر این مبنای هستی شناختی است که هستی ممکنات یا دنیوی است و یا اخروی.

 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :