Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 252150
تاریخ انتشار : 30 دی 1397 9:0
تعداد بازدید : 50

زادگاه فلسفه هگل

فلسفه ی هگل، یکی از پیچیده ترین نظام های فلسفی است که بحث در باره ی آن، هنوز به فرجام نرسیده است. این مقاله، یکی از کلی ترین جنبه های فلسفه ی هگل را بازگو می کند و در ادامه می کوشد توضیح دهد که چگونه گزارش این جنبه از فلسفه ی هگل، میان پیروان این فیلسوف اختلاف نظر انداخت و «هگلی های جوان» را به دو دسته تقسیم کرد.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

زادگاه فلسفه هگل

نگاهی به پدیدارشناسی روان

نویسنده: پیتر سینگر
برگردان: لیلا سلگی

چکیده
فلسفه ی هگل، یکی از پیچیده ترین نظام های فلسفی است که بحث در باره ی آن، هنوز به فرجام نرسیده است. این مقاله، یکی از کلی ترین جنبه های فلسفه ی هگل را بازگو می کند و در ادامه می کوشد توضیح دهد که چگونه گزارش این جنبه از فلسفه ی هگل، میان پیروان این فیلسوف اختلاف نظر انداخت و «هگلی های جوان» را به دو دسته تقسیم کرد.
زادگاه فلسفه هگل

معادل آلمانی «ذهن» را گاه «روح» ترجمه می کنند. هگل این واژه را برای اشاره به جنبه ی معنوی جهان به کار می برد که در نوشته هایش نوعی ذهن کلی به نظر می آید. ذهن من، ذهن شما و ذهن هر موجود آگاه دیگر تجلی جزء به جزء و محدود ذهن کلی است. در این که آیا این ذهن کلی، خداوند است، یا هگل نیز مانند وحدت وجودی ها، خدا را با کل جهان یکی می داند، بحث های فراوانی درگرفته است. به این پرسش پاسخ روشنی نمی توان داد اما بهتر آن است که ذهن کلی را در گیومه بگذاریم تا با ذهن های جزئی خودمان اشتباه نشود.
پدیدارشناسی «ذهن» سیر تکاملی «ذهن» را از پیدایش اولینش در قالب ذهن های منفرد، که آگاه است اما خودآگاه و آزاد نیست، تا «ذهن» به صورت وحدتی آزاد و کاملاً خودآگاه دنبال می کند. این فرآیند نه صرفاً تاریخی است نه صرفاً منطقی، بلکه تلفیقی شگفت از هر دو است. می توان گفت هگل می کوشد اثبات کند تاریخ پیشرفت «ذهن» در راستای مسیری است منطقاً ضروری، و «ذهن» برای رسیدن به هدف نهایی اش باید این مسیر را بپیماید.
سیر تکاملی «ذهن» دیالکتیکی است. اصطلاح دیالکتیک با نام مارکس پیوند خورده است چرا که فلسفه ی او را هم «ماتریالیسم دیالکتیکی» گفته اند. عنصر دیالکتیکی نظریه ی مارکس از هگل گرفته شده است، پس جا دارد ببینیم «دیالکتیک» چیست.
شاید مشهورترین فصل پدیدارشناسی بخش مربوط به رابطه ی خدایگان و بنده باشد. این فصل به خوبی منظور هگل را از دیالکتیک شرح می دهد، و در آن فکری مطرح شده است که پژواک آن را در دیدگاه مارکس درباره ی رابطه ی بین سرمایه دار و کارگر می توان دریافت.
طبق شیوه ی هگلی های جوان، باوئر و مارکس از نقد هگل از دین بهره جستند تا به نتیجه های اساسی تری دست یابند. هگل در پدیدارشناسی، مسیحیت را در یکی از مراحل تکاملی اش صورتی از بیگانگی می داند، زیرا آن گاه که خداوند در آسمان ها فرمانروایی می کند، آدمیان در «ماتم سرای» پست و نسبتاً بی ارزش این جهان سکونت دارند. سرشت بشر به دو بخش اساسی تقسیم شده است؛ سرشت ذاتی که فناپذیر و آسمانی است، و سرشت غیرذاتی که فانی و این جهانی است.
دو فرد مستقل را فرض کنید که از استقلال خویش آگاهند اما از سرشت مشترکشان به مثابه جنبه هایی از «ذهن» کلی آگاهی ندارند. هر یک دیگری را رقیب خود، و مانعی در سلطه ی خویش بر چیزهای دیگر می بیند. لذا چنین وضعیتی ناپایدار است. کشمکشی رخ می دهد و یکی بر دیگری فایق می آید و او را بنده ی خویش می کند. به هر حال رابطه ی خدایگان و بنده نیز پایدار نیست. هرچند در نگاه اول به نظر می رسد خدایگان همه چیز است و بنده هیچ نیست، اما بنده است که کار می کند و کار اوست که جهان طبیعی را متحول می سازد. بنده با زدن مهر و نشان سرشت و آگاهی خویش بر طبیعت، به رضایت خاطر می رسد و خودآگاهی خود را شکل می دهد، اما خدایگان به بنده اش نیازمند می شود. بنابراین نتیجه ی نهایی، آزادی بنده و غلبه بر تضاد اولیه میان دو موجود مستقل خواهد بود.
این تنها بخش کوچکی از کتاب پدیدارشناسی است، تمام کتاب سیر تکامل «ذهن» را همچنان که راهی بر تضادها و مخالفت ها می یابد، دنبال می کند. «ذهن» ذاتاً کلی است اما در ساحت محدودش، یعنی ذهن شخص به مثابه اجزای «ذهن» کلی در نظر نمی گیرد. به عبارت دیگر، افراد خاص خود را به مثابه اجزای «ذهن» کلی در نظر نمی گیرد. هگل این وضعیت را چنین را توصیف کرد که «ذهن» از خود «بیگانه» شده است یعنی انسان ها (که تجسم «ذهن» اند)، دیگر انسان ها را (که آن ها نیز تجسم «ذهن» اند) به صورت چیزی بیگانه، مخالف و خارج از خود می دانند، حال آن که در واقع آن ها همه جزئی از همان کل عظیمند.
«ذهن» در وضعیت بیگانگی نمی تواند آزاد باشد، چون که «ذهن» در چنین وضعیتی در راه تکامل بخشیدن به سیر تکاملی اش با مخالفت ها و مانع هایی برخورد می کند. درواقع «ذهن» نامحدود بر کل چیزها احاطه دارد، در نتیجه مخالفت ها و موانع فقط ظاهری اند. این ظواهر از آن جا ناشی می شوند که «ذهن» به واقعیت وجود خود آگاهی ندارد و چیزی را که در واقع جزئی از خود اوست، بیگانه و دشمن به شمار می آورد. این نیروهای به ظاهر بیگانه، آزادی «ذهن» را محدود می کنند، چرا که اگر «ذهن» از وجود نیروهای نامحدود و بی پایانش آگاهی نداشته باشد نمی تواند این نیروها را برای سازماندهی جهان برحسب برنامه هایش به کار بگیرد.
 

در فلسفه ی هگل، پیشرفت سیر تکامل ذهن دیالکتیکی همیشه پیشرفت به سمت آزادی است. هگل نوشت: «تاریخ جهان چیزی نیست جز پیشرفت آگاهی از آزادی.» پس، پدیدارشناسی حماسه ی فلسفی بزرگی است که تاریخ «ذهن» را از نخستین جنبش های نسنجیده و کورکورانه اش در جهانی دشمن خو تا زمانی که متوجه می شود سرور جهان است و سرانجام به خودشناسی و آزادی دست می یابد، دنبال می کند.
فلسفه ی هگل پیامد عجیبی داشت که سبب شرمندگی هر نویسنده ی متواضع تری می شد. اگر کل تاریخ، جریان تکاپوی «ذهن» برای رسیدن به آگاهی از سرشت خود باشد، پس با تکمیل پدیدارشناسی عملاً به این هدف نایل آمده است. وقتی «ذهن» آن گونه که در ذهن هگل آشکار شده است، سرشت خود را دریابد، آخرین مرحله ی تاریخ تحقق یافته است.
چنین چیزی مضحک به نظر می رسد. خیلی وقت است که دیگر ترکیب نظری هگل از تاریخ و فلسفه از رونق افتاده است. اما در دوره ی جوانی مارکس، فلسفه ی هگل جدی گرفته می شد. علاوه بر این، حتی اگر مفهوم «ذهن» کلی را به عنوان واقعیت غایی همه ی اشیا رد کنیم، باز از بخش اعظمی از پدیدارشناسی سردرمی آوریم. می توانیم «ذهن کلی» را به مثابه واژه ی مشترکی برای ذهن همه ی انسان ها مطرح کنیم. در این صورت می توانیم پدیدارشناسی را چونان راه رسیدن انسان به آزادی بازنویسی کنیم. بدین ترتیب ماجرای «ذهن» به ماجرای روح انسان تبدیل می شود.

این درست همان کاری است که گروهی از فیلسوفان، موسوم به هگلی های جوان، ده سال پس از مرگ هگل سعی در انجامش داشتند. تفسیر متعارف از هگل این بود که چون جامعه ی انسانی مظهر «ذهن» در جهان است، هر چیزی همان گونه که هست صحیح و عقلانی است. در تأیید این نظر عبارت های فراوانی از آثار هگل قابل نقل است. گاهی به نظر می رسد او دولت پروس را تجلی اعلای «ذهن» می داند. از آن جا که دولت پروس حقوق هگل را در مقام استادی در برلین می پرداخت، جای تعجب نیست که هگلی های جوان تندروز این گونه برداشت کردند که هگل در این عبارت ها به فلسفه اش خیانت کرده است. مارکس نیز همین نظر را داشت و در رساله ی دکتری اش نوشت: «اگر فیلسوفی واقعاً مصالحه کرده باشد، این وظیفه ی پیروان اوست که هسته ی درونی تفکراتش را به کار گیرند و به اظهارات سطحی او وضوح بخشند.»

 (D 13)
از نظر هگلی های جوان «اظهارات سطحی» فلسفه ی هگل عبارت بود از قبول وضعیت سیاست، دین و جامعه در پروس اوایل قرن نوزدهم میلادی و «هسته ی درونی»، شرح هگل بود از چیرگی «ذهن» بر از خودبیگانگی، که هگلی های جوان آن را تفسیری تازه از خودآگاهی انسان می دانستند تا خود را از توهماتی که مانع رسیدن به خودشناسی و آزادی است، رها کند.

مارکس در مدتی که در برلین دانشجو بود و یکی دو سال پس از آن، با برونو باوئر، استاد دانشگاه الهیات و یکی از هگلی های جوان پیشتاز، دوست بود. مارکس متأثر از باوئر روی دین سنتی انگشت گذاشت و آن را مهم ترین وهمی دانست که سد راه خودشناسی انسان است. فلسفه مهم ترین سلاح ستیز با این وهم بود. مارکس در مقدمه ی رساله ی دکتری اش نوشت:
فلسفه چیزی را مخفی نمی کند. فریاد پرومته - در یک کلام، از همه ی خدایان بیزارم- کار فلسفه است، شعار فلسفه است در برابر همه ی خدایان آسمانی و زمینی که خودآگاهی انسان را برترین ربوبیت نمی دانند. الوهیتی برتر از این وجود ندارد. (D 12-13)
طبق شیوه ی هگلی های جوان، باوئر و مارکس از نقد هگل از دین بهره جستند تا به نتیجه های اساسی تری دست یابند. هگل در پدیدارشناسی، مسیحیت را در یکی از مراحل تکاملی اش صورتی از بیگانگی می داند، زیرا آن گاه که خداوند در آسمان ها فرمانروایی می کند، آدمیان در «ماتم سرای» پست و نسبتاً بی ارزش این جهان سکونت دارند. سرشت بشر به دو بخش اساسی تقسیم شده است؛ سرشت ذاتی که فناپذیر و آسمانی است، و سرشت غیرذاتی که فانی و این جهانی است. پس، آدمیان خاستگاه سرشت ذاتی خود را در عالم دیگری می بینند؛ آن ها از وجود فانیشان و جهانی که عملاً در آن زندگی می کنند، بیگانه می شوند.


منبع مقاله: سینگر، پیتر، (1393) مارکس؛ درآمدی بسیار کوتاه، ترجمه لیلا سلگی، تهران: نشر ثالث، چاپ اول.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه السلام :اِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ رَكَّبَ فِى الْمَلائِكَةِ عَقْلاً بِلا شَهْوَةٍ وَ رَكَّبَ فِى الْبَهائِمِشَهْوَةً بِلا عَقْلٍ وَ رَكَّبَ فى بَنى آدَمَ كِلَيْهِما فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَيْرٌ مِنَالْمَلائِكَةِ وَ مَنْ غَلَبَتْ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ الْبَهائِمِ

خداوند عزوجل، در وجود فرشتگان، عقل بدون شهوت و در چارپايان، شهوت بدونعقل و در وجود انسان، عقل و شهوت را با هم قرار داد، پس هر كس كه عقلش بر شهوتشپيروز گردد، از فرشتگان بهتر است و هر كس شهوتش بر عقلش پيروز گردد، از چارپايانبدتر است.

علل الشرايع، صفحه ۴، حدیث ۱