Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 250120
تاریخ انتشار : 4 آذر 1397 20:58
تعداد بازدید : 45

رابطه فلسفه اگزیستانس با هنر، ادبیات و روان شناسی

اگزیستانسیالیسم هرچند ابتدا بصورت یک مکتب فلسفی و با مفاهیم خاص ظهور و بروز پیدا کرد، اما بعدها این فکر شیوع پیدا کرد و در عرصه های دیگ نیز خود را نمایان کرد. آنچه در این مقاله می خوانید گزارشی از همین شیوع پیدا کردن اگزیستانسیالیسم در علوم دیگر مثل هنر و روانشناسی است. با ما همراه باشید.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


رابطه فلسفه اگزیستانس با هنر، ادبیات و روان شناسی

نگاهی به رابطه ی مکتب فلسفی اگزیستانسیالیسم با دیگر علوم

چکیده
اگزیستانسیالیسم هرچند ابتدا بصورت یک مکتب فلسفی و با مفاهیم خاص ظهور و بروز پیدا کرد، اما بعدها این فکر شیوع پیدا کرد و در عرصه های دیگ نیز خود را نمایان کرد. آنچه در این مقاله می خوانید گزارشی از همین شیوع پیدا کردن اگزیستانسیالیسم در علوم دیگر مثل هنر و روانشناسی است. با ما همراه باشید.
اگزیستانسیالیسم به دلیل برداشت شورانگیزش از وجود، بهره گیری بسیار گسترده ای از تشبیه های نیرومند در استدلال ها، توجه به عواطف و قوه خیال و تمرکز نداشتن تنها بر عقل و موقعیت انسان ها، در آثار هنری و ادبی، به نحوی ذاتی، با نفس هنر و ادبیات پیوند خورده است؛ مثال بارز این مسئله، در تعریف آنان از تراژدی مشاهده می شود:
«برخورد میان آزادی و خلاقیت انسان، با نظمی کیهانی که نیرومندتر است و انسان را شکست می دهد.» همچنین آنان با آگاهی از نقش و تأثیر زبان ادبی در القای مطالب دشوار فلسفی، به جای طرح کلی مسائل با استفاده از زبان ادبی، مخاطب را در موقعیتی انضمامی قرار می دهند و به جای درگیر کردن ذهن اشخاص، کل وجود شخص را به کار می گیرند؛ زیرا باور دارند که تأثیر روانشناختی، مهم تر و مؤثرتر از تأثیر ذهنی و منطقی است.
نمونه های بارز این فعالیت ادبی و هنری، آلبر کامو و سارتر هستند؛ چنان که به دریافت جایزه نوبل موفق شدند؛ آثاری ادبی مانند طاعون، تهوع و در بسته، می توانستند مفهوم های فلسفه اگزیستانس را به خوبی به انسان های دیگر منتقل کنند، حتی اگر کتابی درباره فلسفه مطالعه نکرده باشند. سبک ادبی خاص کرگور، به کار بردن نام مستعار، تمثیل و صورت هایی از ارتباط غیرمستقیم، برای برقراری مشارکت شخصی در موضوع موردنظر است.
اندیشه های فلسفی سیمون دوبوار،[1] در رمان های او ظهور می یابد؛ گابریل مارسل، سی نمایشنامه در موضوع ها و مضمون های گوناگون و روش فلسفه اگزیستانس عرضه می کند. شاید این سبک بیان در ماریتن هایدگر، کارل یاسپرس و موریس مرلو پونتی،[2] کمتر دیده شود، اما این فیلسوفان نیز -به جز یاسپرس- پژوهش های مهمی در زیبایی شناسی نگاشته اند و هر سه از روش پدیدارشناختی بهره گرفته اند که به ارائه برهان با آوردن مثال اهمیت می دهد؛ به ویژه این که شاعر در بحث هایدگر، و هنرمند تجسمی در نظر مرلو پونتی، چیزی را از پیش می یابد که فیلسوف قصد بیان آن را به گونه ای صورت بندی مفهومی دارد و بیشتر مواقع آن را گویاتر بیان می کند (برای مثال توجه خاص هایدگر به هولدرلین و اشعارش او درباره تنهایی و غربت انسان معاصر در عالم). و نفوذ اندیشه های اگزیستانسیالیستی در هنرهای زیبا، چنان نیرومند است که برخی ترجیح دادند اگزیستانسیالیسم را جنبشی ادبی توصیف کنند. در قرن نوزدهم، دو رمان نویس بزرگ، برخی مضمون های فلسفه اگزیستانس را در رمان هایشان به خوبی بیان نمودند؛ تولستوی در رمان ایوان ایلیچ درباره مرگ و تورگینف در رمان پدران و پسران، درباره نیست انگاری.
اما شخصیت مهم تر و مدافع ادبی فلسفه اگزیستانس، «فیودور داستایوفسکی»(۱۸۲۱ - ۱۸۸۱م) بود که در رمان های زیبایش برادران کارامازوف و یادداشت هایی از زیرزمین، مفاهیم اگزیستانسی را صورت ادبی می بخشد. در قرن بیستم نیز باید «فرانتس کافکا» را بزرگ ترین نویسنده وجودی، از میان نویسندگان دیگر دانست که برای مثال، مفهوم پرتاب شدگی را در رمان محاکمه، به روشنی بیان می نماید. کنار این نویسندگان، می توان به نمایشنامه نویسانی مانند «ساموئل بکت» (برای مثال در نمایشنامه در انتظار گودو)، «اوژن یونسکو»، «تی اس الیوت» و «جیمز جویس» اشاره نمود که نشان بارز بسیاری از ویژگی های اندیشه اگزیستانسیالیستی هستند.
در زمینه ادبیات نیز مفهوم «تعهد در قبال اصلاحات اجتماعی» -که ویژگی همه نویسندگان اگزیستانس یا متأثر از آن هاست- استفاده از ارتباط غیرمستقیم برای انتقال اندیشه هایشان، بیش از سایر موارد است. این اصطلاح، به اقدامی بلاغی دلالت دارد که هویت مؤلف گونه فیلسوف را پنهان می کند تا از طریق تعلیق ناباوری خواننده، نوعی احساس یگانگی با شخصیت اثر به وجود آورد؛ از این رو کرکگور می توانست در قالب زبان نویسندگان گوناگون، مطالب خود را با نام مستعار بنویسد تا هریک از آن ها منظر خاصی را منتقل کند که با آن چهره خاص، نه دقیقاً با خود فیلسوف گره خورده است. به همین صورت، دوبوار، سارتر، کامو و مارسل نیز می توانستند رمان ها و نمایشنامه هایی بنویسند که اندیشه هایشان را به شکلی ملموس و انضمامی به مخاطبی انتقال دهد که دست کم برای لحظه ای، فاصله انتقادی اش به حال تعلیق در آمده است.
بنابراین سارتر در پاسخ به این پرسش که چرا نمایشنامه هایش را به جای مناطق طبقه کارگر، در محله های بورژوازی شهر اجرا می کند، می گوید: که هیچ بورژوازی نمی تواند بی آن که اندیشه خیانت به طبقه خودش را بپذیرد، شاهد اجرای یکی از نمایشنامه هایش باشد؛ از این رو قدرت هنر برای انتقال دعوتی فلسفی به شیوه ای از زندگی چنین است. وی درباره مسئولیت نویسنده راجع به ادبیات، سال ۱۹۴۸م مجموعه ای از مقاله ها را با عنوان «ادبیات چیست؟» منتشر کرد و در آن مفهوم «ادبیات متعهد» را گسترش داد. مقدمه اصلی استدلال او این است که نوشتن صورتی از عمل است که برای آن باید مسئولیت را پذیرفت؛ اما این مسئولیت، به مضمون مربوط می شود، نه فقط صورت آن چه تبادل می گردد. این نوع ایجاد حس مسئولیت اجتماعی در او، تأثیر جنگ جهانی دوم بود.
از نظر سارتر، هرچند ادبیات و اخلاق دو مقوله متفاوت اند، ولی ما درست در قلب زیباشناختی، امر اخلاقی را درک می کنیم؛ یعنی فعل اطمینان به هردو طرف. به همین دلیل، در زیبایی شناسی سارتر، رابطه میان هنرمند و مخاطب، همچون رابطه «هذیه و خواست»، جایگاه مهمی می یابد و سپس از چندی به شیوه ای برای ارتباط اجتماعی و بدون بیگانگی تبدیل می شود؛ یعنی نمونه ای برای روابطی که انسان ها نه همچون اشیاء یا ابزار، صرف بلکه به مثابه ارزش های فی نفسه می نگرند.[3]شخصیت مهم تر و مدافع ادبی فلسفه اگزیستانس، «فیودور داستایوفسکی» (۱۸۲۱ - ۱۸۸۱م) بود که در رمان های زیبایش برادران کارامازوف و یادداشت هایی از زیرزمین، مفاهیم اگزیستانسی را صورت ادبی می بخشد. در قرن بیستم نیز باید «فرانتس کافکا» را بزرگ ترین نویسنده وجودی، از میان نویسندگان دیگر دانست که برای مثال، مفهوم پرتاب شدگی را در رمان محاکمه، به روشنی بیان می نماید. کنار این نویسندگان، می توان به نمایشنامه نویسانی مانند «ساموئل بکت» (برای مثال در نمایشنامه در انتظار گودو)، «اوژن یونسکو»، «تی اس الیوت» و «جیمز جویس» اشاره نمود که نشان بارز بسیاری از ویژگی های اندیشه اگزیستانسیالیستی هستند.
هایدگر نیز درباره هنر و ویژگی های اثر هنری، باور دارد که نباید اثر هنری را بیان کننده احساس هنرمند فهمید؛ زیرا در اثر هنری، خود هستی در نور حقیقت آشکار می شود؛ از این رو هنرمند و اثرش به اندازه برابر آغاز می شوند. هنرمند، منشأ اثر است و اثر، منشأ هنرمند و هیچ یک بدون دیگری نیست. او این رابطه متقابل را در قطعه مشهوری نشان داده که در آن از معبدی یونانی بحث می کند. یاسپرس نیز باور دارد که معنای اصلی هنر، کارکرد منکشف کننده آن است؛ از این رو هنر با صورت بخشیدن به آن چه درک می کنیم، هستی را منکشف می سازد. افزون بر این، تأثیر فلسفه اگزیستانس و مفاهیم آن در شکل گیری مکتب های هنری و ادبی یا اندیشه ها و آثار هنرمندان، به صورت های گوناگون دیده می شود که می توان به بروز مضمون های اگزیستانسی در مکاتبی هنری همچون دادائیسم (جنبشی هنری و طغیانی در برابر سرخوردگی های ناشی از جنگ جهانی اول، معناگریزی و طغیان علیه هر چیز) که به سوررئالیسم فرا واقع گرایی، نقاشی های سوررئال، روح فلسفه های اگزیستانس را خوب می نمایانند) منجر شد و هنرمندانی چون پیکاسو [و سبک کوبیسم] اشاره کرد. «مک کواری» در این باره می گوید: «در هنر عصر ما، روحی شبیه به روح فلسفه وجودی به طور گسترده فعال است». [4]
البته لازم به ذکر است که این هنرمندان در آثارشان درباره اندیشه هایی می گویند که فیلسوفان اگزیستانس آن ها را صورت بندی فلسفی کرده اند، نه این که از این فیلسوفان اثر پذیرفته باشند.
 
فلسفه های اگزیستانس و روانشناسی

نسبت فلسفه های اگزیستانس با علم روانشناسی، هم از نظر رابطه و علاقه مندی فیلسوفان وجودی به این علم بررسی شدنی است و هم می توان ارتباطی را نشان داد که مفهوم های فلسفه اگزیستانس درباره این علم ایجاد می کنند. برخی از این فیلسوفان به روان شناسی و روان پزشکی علاقه داشتند؛ از جمله یاسپرس که کارش را با روان پزشکی آغاز نمود و در نخستین اثرش با عنوان کلیات آسیب شناسی روانی، ادعا نمود که نمی توان وجود انسان را عینی ساخت و به دادهای علمی تبدیل کرد، بلکه آن چه باید به آن بپردازیم، صورتی از رفتار درونی، درک خود، خودگزینی و خودتخصیصی است. سارتر نیز به روان شناسی علاقه داشت و در پایان رمان هستی و نیستی، تحلیلی روانی به وجودی مطرح کرد و در آن ثابت کرد که بنیادی تر از «لیبدو» (میل جنسی)، میل بودن است که از فقدان هستی «لذاته» برمی خیزد. اهمیت احساس و عاطفه روان شناسانه در این فلسفه ها، از قبیل ترس، هیبت، دلهره، ناامیدی، اضطراب، امید، عشق و شادی، از این موارد است.[5]
گذشته از این، تأثیرپذیری برخی روان شناسان از فیلسوفان اگزیستانس نیز اهمیت دارد؛ مانند تأثیر «مدارد بوس» و «لودویگ بینس وانگر» (دو روان شناس سوئیسی از هایدگر) افسردگی هایدگر، زمینه آشنایی اش با مدارد بوس و سخنرانی هایی با عنوان «زولیکون»، درباره رابطه روان شناسی و فلسفه را فراهم کرد. بینس وانگر هم شاگرد یونگ بود و با هایدگر نامه نگاری داشت. وی اصطلاح «داز این کاوی» را با تأثر از هایدگر و روانکاوی فروید و البته مخالفت هایدگر با او مطرح کرد؛ ا به طور کلی، آن چه این دسته از روان پزشکان با اندیشه وجودی در پی آن هستند، «عرضل» علم اصیل اشخاص، (لینگ) یا روان شناسی اصیل (بینس وانگر) است. بینس وانگر و بوس، با وجود برخی تفاوت ها، در تحلیل وجودی هایدگر، محکم ترین مبنا را برای برپا کردن علم اشخاص می بینند. این فیلسوفان با رویکرد تجربی روان شناسی، به احوال انسان و تبیین مکانیکی روان شناسان از انسان، مخالف بودند. ر.د لینگ می گوید:
ما کسانی که خود را دنده های مکانیکی تصور می کنند، دیوانه می شماریم؛ اما چرا آنان که با باورهای خود درصدد تبدیل اشخاص به ماشین های خودکار با حیوانات اند، همان قدر دیوانه محسوب نکنیم؟[6] مکتب روانشناسی دیگر و متأثر از فلسفه های اگزیستانس، را می توان روان شناسی انسان گرا و معنادرمانی نامید و به افرادی چون «کارل راجرز»، «ویکتور فرانکل» و «اروین یالوم» اشاره نمود.نسبت فلسفه های اگزیستانس با علم روانشناسی، هم از نظر رابطه و علاقه مندی فیلسوفان وجودی به این علم بررسی شدنی است و هم می توان ارتباطی را نشان داد که مفهوم های فلسفه اگزیستانس درباره این علم ایجاد می کنند. برخی از این فیلسوفان به روان شناسی و روان پزشکی علاقه داشتند؛ از جمله یاسپرس که کارش را با روان پزشکی آغاز نمود و در نخستین اثرش با عنوان کلیات آسیب شناسی روانی، ادعا نمود که نمی توان وجود انسان را عینی ساخت و به دادهای علمی تبدیل کرد، بلکه آن چه باید به آن بپردازیم، صورتی از رفتار درونی، درک خود، خودگزینی و خودتخصیصی است.
یکی از مسائل و بحث های روان شناسانه از دیدگاه اگزیستانس، نسبت درد و بی دردی، و ارتباط آن با مکتب های روانشناختی است. کسب لذت، غایت روان درمانی کلاسیک است؛ اما روان درمانی وجودی،[7] برخلاف سنت روان درمانی کلاسیک، درد را به رسمیت می شناسد و آن را برای بلوغ زندگی انسان ضروری می داند؛ برای مثال، آموزه اساسی خود را از زبان نیچه می گوید: برای روانشناس، رنج نوعی دعای خیر و آموزگار بزرگ جنگیدن در زندگی است. روان درمان اگزیستانسیالیستی، به مرگ نیز می اندیشد و نه تنها آن را مخفی نمی کند، بلکه به توصیه مرگ اندیشی می پردازد. یالوم باور دارد که نگریستن به چهره مرگ، همان چیزی است که ما برای زیستن و کاهش دردها و رنج ها به آن نیازمندیم. وی این رویکرد به روانشانسی را این گونه توضیح می دهد که در تعامل[8] میان روان درمانگر[9] و مراجع،[10] هیچ شیوه ای مهم تر از ایجاد اتحاد درمانی و برقراری راپورت[11] نیست و مهم تر این که باید چنان دینامیسمی شکل بگیرد که از دیدگاه ناظر بیرونی، بسان نوعی رقص باشد؛ رابطه ای دوسویه که در آن هیچ یک غالب[12] یا منفعل[13] نیست؛ گویی پیوسته جای خود را با هم عوض می کنند.
به راستی دکتر بروئر -که پانسمان سرد بر چشمان نیچه می نهاد- طبیب بود یا نیچه که فلسفه و ادبیات را در خدمت بهبود بروئر به کار بست؟ آیا بروئر شفاگر نیچه شد یا نیچه جان بروئر را شکوفا کرد؟ یالوم، ما را به این فهم بنیادین از روان درمانی اگزیستانسیالیستی می رساند که خط فاصل ضخیمی که میان تراپیست و مراجع در روان کاوی کلاسیک وجود دارد، باید کمرنگ و نازک شود. او با در دست گرفتن پاک کن، با دقت درحال پاک کردن خطوط قرمزی می باشد که برای دهه ها، اصل خدشه ناپذیر و تابوی نزدیک نشدنی سنت روانی درمانی ارتدکس بوده است. اما اکنون دیگر روان پزشک -روان درمانگر- به مثابه آموزنده صرف صواب ها و هنجارها رفتار نمی کند، بلکه در این شدن خود نیز می آموزد که چگونه طی طریق کند. در واقع، سیر تکامل و تطور، هردو با هم صورت می گیرد تا از بلوغ عقلانی- هیجانی[14] بیشتری در پس جلسه های روان درمانی برخوردار شوند.
 
منبع: کتاب در آمدی بر مکاتب فلسفی معاصر غرب اگزیستانسیالیسم، نوشته محسن اخباری؛ چاپ دوم، 1396.
[1] . Simone de Beauvoir.(1986-1908).
[2] . Maurice MerleauPonty(1908-1961).
[3] .
اگزیستانسیالیسم، ص۲۹ و۳۳.
[4] .
فلسفه وجودی، ص۲۷۱.
[5] .
همان، ص۲۶۱.
[6] .
همان، ص۲۶۲ و۲۶۳.
[7] . Existential psychotherapy.
[8]. interaction
[9] . Psychotherapist.
[10] . Client.
[11] . Rapport.
[12] . Dominant.
[13] . Passive.
[14] Maturity.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام كاظم عليه ‏السلام : إنَّ لِلّهِ عِبادا فِي الأرضِ يَسعَونَ في حَوائجِ النّاسِ هُمُ الآمِنونَ يَومَ القِيامَةِ

خداوند در زمين بندگانى دارد كه براى برآوردن نيازهاى مردم مى‏كوشند؛ اينان ايمنى يافتگان روز قيامت‏ اند .

کافى : جلد ۲ ، صفحه ۱۹۷