Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 250118
تاریخ انتشار : 4 آذر 1397 20:53
تعداد بازدید : 34

اگزیستانسیالیسم و اندیشه مهدویت

فرهنگ وحیانی اسلام و از جمله اندیشه مهدویت هموراه در حوزه های انسان شناسی، جامعه شناسی و... نقش اساسی داشته است و می تواند به پرسش های مردم هر عصری در این عرصه ها پاسخ دهد. یکی از مسائل اساسی در عصر حاضر طرح پرسش هایی انسان شناسانه است که براساس آن، نحله ها و مکتب های فکری بسیاری تحقق یافته؛ از این رو می توان با بهره بردن از فرهنگ اسلامی، تئوری ها و تزهای مناسبی درباره انسان شناسی مطرح کرد و مکتب های فکری ناهم آهنگ با فطرت بشر را به چالش کشاند. در این نوشتار یکی از آموزه های مهم اسلام؛ یعنی اندیشه مهدویت با یکی از مهم ترین مکتب های انسان شناسی معاصر؛ یعنی اگزیستانسیالیسم، ارزیابی و تقابل های آنها با یک دیگر بررسی شده است. با این وجود گستردگی فلسفه ها و فیلسوفان اگزیستانسیالیست ها به حدی است که بررسی دیدگاه های اساسی همه آنها فراتر از یک مقاله و کتاب است. بنابراین، در این نوشتار بر آن هستیم مفاهیم اساسی مورد اتفاق برخی از مهم ترین تأثیرگذاران فیلسوفان وجودی همانند کی یرکگور، مارسل، ساتر و یاسپرس را بررسی و در موارد ممکن با اندیشه مهدویت مقایشه نماییم.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


اگزیستانسیالیسم و اندیشه مهدویت

مقدمه
فرهنگ وحیانی اسلام و از جمله اندیشه مهدویت هموراه در حوزه های انسان شناسی، جامعه شناسی و... نقش اساسی داشته است و می تواند به پرسش های مردم هر عصری در این عرصه ها پاسخ دهد.
یکی از مسائل اساسی در عصر حاضر طرح پرسش هایی انسان شناسانه است که براساس آن، نحله ها و مکتب های فکری بسیاری تحقق یافته؛ از این رو می توان با بهره بردن از فرهنگ اسلامی، تئوری ها و تزهای مناسبی درباره انسان شناسی مطرح کرد و مکتب های فکری ناهم آهنگ با فطرت بشر را به چالش کشاند.
در این نوشتار یکی از آموزه های مهم اسلام؛ یعنی اندیشه مهدویت با یکی از مهم ترین مکتب های انسان شناسی معاصر؛ یعنی اگزیستانسیالیسم، ارزیابی و تقابل های آنها با یک دیگر بررسی شده است.
با این وجود گستردگی فلسفه ها و فیلسوفان اگزیستانسیالیست ها به حدی است که بررسی دیدگاه های اساسی همه آنها فراتر از یک مقاله و کتاب است. بنابراین، در این نوشتار بر آن هستیم مفاهیم اساسی مورد اتفاق برخی از مهم ترین تأثیرگذاران فیلسوفان وجودی همانند کی یرکگور، مارسل، ساتر و یاسپرس را بررسی و در موارد ممکن با اندیشه مهدویت مقایشه نماییم.
مفهوم شناسی
الف) اگزیستانسیالیسم (فلسفه وجودی)
اگزیستانسیالیسم و فلسفه های اگزیستانس از مهم ترین اندیشه های فلسفی جدید به شمار می آیند.
بیان تعریفی جامع از اگزیستانسیالیسم در عمل، محال است؛ زیرا با توجه به گستره فلسفه های اگزیستانس ممکن نیست آنها را به گونه جامع تعریف، یا به راحتی وجوه مشترکی را برای همه آنها بیان کرد؛ با وجود این، تعریف های متعددی درباره اگزیستانسیالیسم وجود دارد که برخی از آنها بیان می شود:
پیتون می گوید: « اگزیستانسیالیسم در بهترین حالت، تلاشی برای دفاع نظری و عملی از آزادی و منزلت و خلاقیت فرد انسانی است»
بی ام. جی، ریردان نیز می گوید: « اگزیستانسیالیسم، نظریه ای درباره انسان هاست که نظریه ای منفرد، متفاوت و غیر جانشین به شمار می آید و نظریه ای درباره روابطشان با یک دیگر است.»
آن چه در این فلسفه حائز اهمیت است، «وجود شخصی و متفرد انسان» است که با existence از آن یاد می شود و از وجودهای کم ارزش دیگر یعنی being متمایز می گردد.
در این فلسفه وجود شخصی جزئی انسان، محل توجه است و به گونه کلی، وجود، در هستی خاص انسانی منحصر است و برای اشاره به وجود مطلق از «being» استفاده می شود.
در اگزیستانسیالیسم ، وجود انسان و هستی عالم با یک دیگر متلازمند؛ یعنی هیچ عالمی، بی انسان وجود ندارد و انسان جز در عالم تحقق نخواهد داشت، پس می توان گفت: تأکید اصلی فلسفه وجودی بر آدمی است البته نه به آن معنا که انسان مدار باشد بلکه آدمی را کلید فهم عالم می داند؛ یعنی نخستین پرسشی که فلسفه باید پاسخ دهد این است که آدمی چیست؟ و نیز به این امر علاقه مند است که ما باید «انسان» زندگی کنیم.
به لحاظ تاریخی، ریشه های اگزیستانسیالیسم را در افکار سقراط می یابیم؛ زیرا وی محور تأملات و تفکرات فلسفی اش را وجود انسان قرار داد. و روش پرداختن به خود «درون نگری» را مطرح کرد. «خودت»، که محور شعارهای چهارگانه سقراط بود، بعدها رکن اگزیستانسیالیسم شد؛ از این رو هایدگر نیز در قرن بیستم گفت: پرسش از هستی، از «خود پرسش گر» آغاز می شود.
در دوران جدید نیز فلسفه وجودی را در تأملات اساساً دینی کی یرکگور می توان یافت؛ هر چند امروزه مقصود از فلسفه وجودی، بیشتر فلسفه ژان پل سارتر است که فیلسوفی غیر دینی و گاهی ضد دینی است؛ با این وجود می توان گفت: اگزیستانسیالیست ها دو گروهند:
الف) برخی مانند فویر باخ (Feuer bach)، نیچه (Nietzche)، کامو (Albert cumus) و سارتر، ملحدند. به باور آنان، ذات و گوهر آدمی فقط به روح زمان تعلق دارد و هر گونه تصوری از خدا، یا از مشارکت آدمی در یک نظام فراتر از جریان زمان، توهمی است که باید نابود شود تا آزادی حقیقی پدید آید.
ب) اگزییستانسیالیست های الهی؛ مانند: کی یرکگور (Kier Kegoard)، داستایفسکی (Dostoyersjy)، بردیایف (Berdyaey) و مارسل و... که می گویند: محدوده تجارب آدمی که همه به شرایط تاریخی مشروطند، گواهی، نشانه یا اشارتی است که بر وجود نظامی سرمدی، متعالی و بیرون از چنبره زمان و مکان دلالت می کند که روح انسان به آن تعلق دارد.
ب) اندیشه مهدویت
مسأله ظهور منجی مصلح، اندیشه ای فرا اسلامی است که در تمامی ادیان الهی و حتی غیر آسمانی ریشه دارد؛ یعنی به باور پیروان تمامی ادیان روزی منجی مصلحی ظهور خواهد کرد و با قیام خود علیه ستم گران، تمام دنیا را از عدل و قسط پر می کند و آسایش و رفاه را برای همگان به ارمغان می آورد.
به باور شیعه امامیه منجی موعود، دوازدهمین امام، جانشین پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و خلیفه خدا در زمین به شمار می آید؛ او در این زمان زنده است و بین مردم زندگی می کند و واسطه فیض الهی است. این تفکر رکن اساسی اندیشه مهدویت را در مذهب تشیع تشکیل می دهد و می تواند راه کارهای اساسی ای را برای رسیدن به اندیشه های درست، در باب انسان شناسی و جامعه شناسی بیان کند. در این نوشتار، آموزه هایی از برخی مهم ترین فلسفه های اگزیستانس، بررسی و مفاهیم مشترک آنها با اندیشه مهدویت مقایسه شده است.
تفرد انسانی در اگزیستانسیالیسم
غالب اگزیستانسیالیسم ها توده ای شدن یا میان مایگی فرد انسانی و ذوب شدن او در جماعت و اثرپذیری از دیگران را نفی کرده اند و به باور آنان، انسان فقط باید به صرافت طبع خود عمل کند و نه فقط با جماعت هم رنگ نشود، بلکه از دیگران نیز اثر نپذیرد؛ زیرا در این صورت آرای جامعه و دیگران بر او تحمیل و وجود اصیل او زایل می شود؛ بنابراین تنها راه رسیدن به تعالی، فردگرایی است و فرد، نقشی اساسی ای در وضع خود ایفا می کند و به عبارت دیگر او، خود، سازنده شخصیت فردی، سرنوشت و ماهیت خویش است؛ برای نمونه به باور کی یرکگارد، فرد، خود، نفس خود را اظهار می کند یا باز می یابد، اما نه از راه ربوده شدن یا سوق یافتن خود به یک وضع جامع برتر، بلکه از راه هر چه بیشتر فرد شدن»؛ پس «تنها هستی معتبر، هستی فردی است، هستی داشتن؛ یعنی فرد بودن او، اجتماع مستقل، با کشیده شدن به سوی آداب و رسوم یک اجتماع جمعی، فردیت خود را از دست می دهد.»
توده ای شدن فرد انسانی. در همه جا ممکن است مصداق بیابد، حتی در مقام بی اعتمادی به قول دیگران در شناخت عالم واقع، اگر شیمیدان بگوید: فلان ماده، فلان طور است، و ما هم سخن او را بپذیریم، این هم نوعی توده ای شدن و هم رنگ شدن با جماعت است. براساس اگزیستانسیالیسم، انسان به عکس همة موجودات دیگر، سرشت و طبیعت مخصوصی ندارد؛ برای نمونه، سنگ، سنگ آفریده شده است؛ از این رو نمی تواند چیز دیگری مثلاً کلوخ باشد. اما انسان هیچ گونه طبیعت خاصی ندارد مگر آن طبیعتی که خودش به خودش بدهد؛ او ذاتاً آزاد آفریده شده است و تعلقات و وابستگی ها او را از مسیر انسانیت خارج می کند.
لوازم وابستگی انسان
به باور اگزیستانسیالیست ها لازمة تعلقات انسان به اشیای دیگر چند چیز است:
یکی، غفلت انسان از خود و توجه به دیگران؛ برای نمونه وابستگی به ثروت و مقام، انسان را از خود غافل می کند و به اسارت آنها می کشاند.
دیگر این که بشر، ارزش های خود را فراموش می کند و توجهش به ارزش های شیء مورد علاقه اش جلب می شود و سوم این که در اسارت وابستگی های خود قرار می گیرد؛ زیرا وقتی انسان، خودش را به یک چیز بست، از حرکت و تکامل باز می ایستد و به عبارت فارسی امروز، او از حالت «شدن» به حالت «بودن» در می آید و به عبارت دیگر، حالت «صیرورت» که حالت اصلی اوست به حالت «نه صیرورت» بلکه «کینونت» مبدل می شود.
با وجود این چند نکته دیگر دربارة تفرد انسانی ذکر می شود:
1
- در این فلسفه، «هستی با دیگران» توأم با «هستیِ در عالم» وجود انسانی را به شکل «هستی با دیگران در عالم»، ایان می کند؛ پس انسان از رابطه با دیگران (اشخاص ـ اشیا) ناگزیر است؛ زیرا نسبت به آن چه پیرامونش وجود دارد، دل بستگی می یابد و روابطی به شکل « من ـ تو» و «من ـ آن» آشکار می شود.
2
- در تفرد انسانی، دو چیز نفی می شود: الف) شیوه نظام های فلسفی پیشین در شناخت انسان؛ ب) نفی توده ای شدن که ناظر به مقام عمل است.
نفی تفرد انسانی (به صورت بالجمله) در اندیشه مهدویت براساس اندیشه مهدویت، آراستگی به عدالت و تقوای الهی، بردباری، اصلاح طلبی، ظلم ستیزی و تلاش برای استقرار عدالت ناب در جامعه بشری از شاخصه های اساسی منتظر واقعیِ منجی مصلح است؛ او این اساس با آرمان های بلند خود، برای احیای پروسة اصلاح و عدالت گستری به راهکارهایی می اندیشد و از جوامع هواپرست و نظام های سیاسیِ استکباری، اثر نمی پذیرد. و با جوامعی که منحرف، منحط، کج اندیش و فاسدند هم رنگ نمی شود بلکه با تکیه بر ارزنده ترین وظایف خود عمل می کند؛ بنابراین در اندیشه مهدویت بدین لحاظ که منتظر واقعی نباید با جوامع فاسد هم رنگ شود، تفرد انسانی حاکم است؛ اما تفرد انسانی در اندیشة مهدویت به دو لحاظ دیگر منتفی است:
1
- نظام امامت و ولایت، رکن اساسی اندیشه مهدویت است.
به گونه ای که انتصاب امام از گزینش آدمی فراتر است؛ یعنی فقط از جانب خدای بزرگ پدید می آید. در مذهب شیعه، امامان جانشینان پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) تبلیغ احکام، برپا داشتن حدود الهی، پاسداری از دین خداوند و تربیت نفوس بشرند.
بنابراین این عنصر هدایت و رهبری معنوی انسان ها و راهنمایی آنان به مسیر تکامل و نیز تأثیر معنوی امامان معصوم(علیهم السلام) در قلب انسان های آماده، از ویژگی های اساسی آن بزرگواران است؛ از این رو امام مرجع دینی و الگوی همگان در مسیر تکامل به شمار می آید و هم رنگ شدن با امام معصوم(علیه السلام) از مقدمات ایمان راستین و مقدمات رسیدن به کمال الهی است.
اما می توان پرسید: امام غایب چگونه می تواند الگوی دیگران در مسیر کمال باشد؟
در پاسخ می توان گفت: اول این که امام زنده واسطه فیض الهی است و مؤمنان را هدایت باطنی می کند؛ یعنی با ارتباط معنوی با آنان، به حقایق دینی نزدیکشان می کند و به عبارت دیگر آنان را به حقایق دینی می رساند. دوم این که درک حضور فعلی امام زنده، در هر عصری ضرورت ندارد؛ بلکه وجب است به خواسته های الهی او عمل شود؛ و این مسأله به منزله تأثیرپذیری و انفعال از وجود فعلی امام است که برای حصول آن می توان علاوه بر عمل به معارف اسلامی به نحو عام به سیره امام مهدی(علیه السلام) که به گونة خاص در برخی احادیث بیان شده است عمل کرد. سوم این که در غیبت امام، رسالت های ایشان، توسط نائبان و وکلای او انجام می شود؛ پس در این عصر پیروی از مراجع دینی، پیروی و تأثیرپذیری از امام معصوم(علیه السلام) است.
امام مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) در توقیعی به شیخ مفید می نویسد:
اگر شیعیان همگی به پیمان خود با ما وفا می کرد هیچ گاه سعادت و توفیق دیدار ما از آنان گرفته نمی شد و به تأخیر نمی افتاد؛ و همانا سعادتمند می شدند تا دیداری از روی معرفت و صدق با ما داشته باشند، آن چه موجب جدا شدن و محرومیت آنان از دیدار ما است اعمال ناپسندشان است که خبر آن به ما می رسد، اعمالی که از آنها راضی نیستیم.
آری! نتیجة اصلی ظهور حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) هم رنگ شدن توده های انسانی با جامعه ایمانی آن حضرت است. ظهور مهدی موعود، یعنی عقیده به کاروان انسانیت به سوی آن نقطه می رود و بشر باید خواهان آن جامعه باشد و هر کسی باید بکوشد جزئی از جامعه مهدوی شود و فردیت را کنار بگذارد.
ب ـ 1. نفی عقل گرائی محض (راسیونالیسم)
اگزیستانسیالیسم را می توان مکتبی عقل گریز و حتی عقل ستیز دانست؛ زیرا بیشتر فیلسوفان وجودی، به عقل گرائی محض و انتزاعی معترضند و ضد عقل گرایی نظری، موضع مشترکی دارند و به هر کوششی که بخواهد به نحو پیشینی، فلسفه بسازد بدگمانند و به ساختن نظام های جامع، علاقه چندانی ندارند و می کوشند به دانش محدودی دست یابند که با تکیه بر داده های ممکن الحصول، اطمینان بخش باشد و در عین حال برای به چنگ آوردن داده هایش به درون روی آورد.
کی یرکگور می گوید: «کسانی که به حکم عقل عمل می کنند، دست خوش خطا می شوند و کسانی که به حکم دل و احساسات عمل می کنند نیز گاهی خطا می کنند ولی این کجا و آن کجا و به قول داستانفسکی، منطق و استدلال بشری برای دریافت حقیقت ناکافی است». بنابراین به باور آنان انسان، علاوه بر خود زیست عاطفی نیز دارد و روش اساسی علم، حضوری و شهودی است. «و برای فهم آدمی ـ که محور اصلی اگزیستانسیالیسم است ـ عواطف و اراده نیز درست مانند عقل در کار پژوهش فلسفی، دخالت دارد». از این رو فویر باخ به فیلسوفان سفارش می کند که شهودی غریزی یا عاطفی بیندیشند.
ب ـ 2. جایگاه عقل گرایی در اندیشه مهدویت
ب ـ 2ـ1. در فرهنگ اسلامی، عقل سبب مهمی در راهنمایی بشر به سوی کمال و خوش بختی است. عقل معاداندیش، انسان را به خداشناسی، خدا پرستی و جلب نعمت های او می کشاند؛ با وجود این همة ناشناخته های انسان با عقل شناخته نمی شود؛ بنابراین اسلام و به پیروی از آن، اندیشه مهدویت در مخالفت با عقل گرایی محض، با اگزیستانسیالیسم مشترکند؛ یعنی علاوه بر عقل منابع معرفتی دیگری را در حل مشکلات فکری و عملی بشر لازم می دانند؛ با این تفاوت که اگزیستانسیالیسم، احساس و شهود را مهم ترین ابزار معرفت می داند ولی در اندیشه اسلامی وحی، اساسی ترین منبع شناخت ست که به باور شیعه امامیه، معارف وحیانی، پس از نبی اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) توسط جانشینان بزرگوار آن حضرت و از جمله امام عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) می تواند در اختیار انسان ها قرار گیرد؛ بنابراین افزون بر حس، عقل و کشف و شهود در اندیشه مهدویت امام نیز منبع مهم معرفتی به شمار می آید البته هر چند امام معصوم(علیه السلام) در عصر غیبت، بین مردم زندگی می کند اما ارتباط با آن بزرگوار برای همگان آسان نیست. با وجود این از چند راه می توان از دانش فراوان او بهره برد؛ نخست از طریق توقیعات حضرت ولی عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) که توسط نایبان خاص او به ما منتقل شده است.
دوم: استفاده از روایات بسیاری که پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و دیگر امامان معصوم(علیهم السلام) در آنها، سیره رفتاری امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) را در عصر غیبت و ظهور بیان کرده اند.
سوم: با تقلید از مراجع دینی که در عصر غیبت ریاست امور دینی و دنیوی مردم را بر عهده دارند آنان هر چند ممکن است در استنباط هایشان اشتباه کنند اما چون امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) آنان را نایبان عام خود برگزیده است، احکام و فتاوایشان در چارچوب شریعت، بر همگان حجت است.
پس اندیشه مهدویت نیز مانند مکتب اگزیستانسیالیسم، با عقل گرایی محض مخالف است با این تفاوت که اگزیستانسیالیست ها پس از عقل، فقط کشف و شهود و دریافت های درونی را از منابع معرفتی می دانند اما در اندیشه مهدویت افزون بر عقل، حس و کشف و شهود، امام معصوم(علیه السلام) منبع معرفتی بسیار مهمی به شمار می آید.
امام باقر(علیه السلام) می فرماید:
اذ قام قائمنا وضع الله یده علی رؤس العباد فجمع بها عقولهم و کملت به احلامهم.
این عقل کامل شده بشری، بسیاری خواسته های مؤمنان را در عرصه های سیاسی، اقتصادی، جامعه شناسی و... برآورده می سازد اما مهم تر از عقل، امام حیّ و حاضر در میان جامعه است که با توج به مقام علم و عصمت او مهم ترین منبع معرفتی به شمار می آید و می تواند مشکلات جوامع بشری را حل کند.
گزاف بودن و بی معنایی جهان در اندیشه اگزیستانسیالیست ها گزاف بودن جهان، چیزی غیر از بی معنایی آن است، گزاف بودن جهان یعنی این که نمی توان به دو سؤال پاسخ گفت؛ یکی این که چرا جهان به جای نیستی، هست شده است؟ و دیگر این که چرا به جای این گونه نبودن، این گونه است؟
بی معنا بودن جهان یعنی این که در جهان، هیچ گونه ارزشی وجود ندارد و اگر می خواهی جهان برایت ارزنده شود، خودت به جهان معنا ببخش؛ بنابرین چیزی در جهان وجود ندارد که ردس ارزش ها به شمار آید و هر کسی باید خودش سلسله اس از ارزش ها را پدید آورد. و آن چه بر بیهودگی جهان می افزاید، فرجام انسان است، چرا که موضع متداول تر فیلسوف وجودی این است که مرگ را پایان [جهان] بشمارد.
گزاف بودن جهان را بیشتر اگزیستانسیالیست ها، حتی خداباوران پذیرفته اند؛ اما بی معنا بودن آن فقط در اندیشة غالب ملحدان وجود دارد.
گزاف بودن جهان موجب دلهره وجودی است؛ یعنی انسان هر لحظه در انتظار فرا رسیدن آخرین لحظه جهان هستی به سر می برد و هیچ گاه به بقای آن یقین ندارد؛ زیرا نمی داند چه چیزی آن را از نابودی نگه می دارد. بی معنایی جهان نیز انحطاط و پوچی را پدید می آورد و افرادی مانند نیچه توانسته اند با نام گذاری عصر به دوران انحطاط توجیه اخلاقی، به نتیجه خطرناک «پوچ گرایی» برسند.
اندیشه مهدویت و معناداری جهان
اندیشه مهدویت نگرش خوش بینانه ای به فرجام جهان دارد؛ زیرا با ظهور منجی مصلح، تمام دنیا از عدالت، رفاه و آسایش پر می شود. او دستورات دینی را اجرا و دانش و علوم بشری را کامل می کند. اما این مسائل به صورت تدریجی و نه دفعی، محقق می شود و مردم با پذیرفتن منجی مصلح، او را یاری می کنند؛ بنابراین در اندیشه مهدویت، احتمال این که عمر جهان هر لحظه به پایان برسد، منتفی است، بلکه براساس این اندیشه پایان تاریخ با فراهم آمدن مقدماتی، به تدریج فرا می رسد.
در اندیشه مهدویت، ارزش ها، واقعی و در نتیجه جهان، معنادار است؛ و مهم ترین ارزش ها پیروی از امام معصوم(علیه السلام) و نمایندگان او به شمار می آید؛ از این رو یکی از بایسته های مهدویت انتظار ظهور منجی است که تکالیفی را برای انسان ها در عصر غیبت مقرر می کند تا از این طریق بتوانند به ارزش های الهی و اهداف متعالی برسند.
ارزش های اخلاقی و اگزیستانسیالیسم
به باور بسیاری از اگزیستانسیالیست ها، زندگی این جهانی و حتی حیات آن جهانی، رضایت بخش نیست و انسان باید خود به دنبال ارزش های والا باشد؛ و به عبارت دیگر، او باید خود ارزش های اخلاقی را بسازد.
در این فلسفه، قوانین و قواعد، تحمیل های بیرونی اند که انسان را به زور در قالبی از پیش تعیین شده جا می دهند و از تحقق بخشیدن به خود اصیل و فریدش، باز می دارند؛ بنابراین فلسفه وجودی، به تشویق چیزی متمایل است که معمولاً آن را اخلاق و موقعیت می نامند، به هر تقدیر، اخلاق وجودی، عنصر موقعیت را از عنصر قاعده بالاتر قرار می دهد و عنصر قاعده شاید رو به نابودی رود و انسان به نوعی اباحی گری نزدیک شود.
کی یرکگور در توضیح این مسأله با بیان مثال مذهبی کتاب مقدس می گوید: «کار ابراهیم که طالب قربانی کردن فرزندش بود با قانون کلی و قانون اخلاق مخالفت داشت اگر چه از طریق ایمان دریافته بود که ارتباط مطلق فرد با خدا قانون کلی را تعالی می بخشد»
به باور سارتر انسان به خودش واگذاشته شده است تا در جهانش، آن ارزش هایی را که می تواند، تحقق بخشد. او می گوید: هیچ یک از مکتب های اخلاقی که به کلیات می پردازند نمی توانند به ما بگویند که چه باید کرد و در راه های جهان، نشانه و علامتی نیست.
کی یرکگور در سخن دیگر می گوید:
من هیچ گاه نشانه ای برای قانع کردن خود نخواهم یافت و باید خود، خویشتن را قانع کنم و هیچ نشانه ای از خارج مرا یاری نخواهد کرد، اگر من تشخیص دهم فلان کار خوب است، این من هستم که میان اعلام خوبی و بدی آن کار، اولی را انتخاب می کنم و می گویم این کار خوب است.
و بوبر نیز با جملاتی؛ چون «جامعه انسانی مشخص کننده مصلحت و انصاف است... خیر، منحصر به فرد و ثابت نیست بلکه گوناگون و متنوع است... و انسان معیار همه چیز است»، بر انسان محور و موقعیتی بودن اخلاق تأکید می کند؛ بنابراین اگزیستالیسم، اخلاق مطلق را نفی می کند و هر کاری را که ممکن است مانعی برای انتخاب و آزادی او باشد نمی پذیرد و در نتیجه انسان را سازنده معیارهای اخلاقی و ارزش ها می دانند.
ارزش های اخلاقی در اندیشه مهدویت
مهم ترین هدف بعثت پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) اتمام و اکمال فضیلت های اخلاقی است؛ از این رو اندیشه مهدویت که تجلی کامل اسلام ناب به شمار می آید تربیت نفوس انسانی و رساندن آنان به کمال و خوش بختی را سرلوحة برنامه های خود می داند؛ برای نمونه یکی از مؤلفه های اساسی اندیشه مهدویت، استراتژی انتظار است که تحقق آن در منتظران واقعی به معیارهای متعددی بستگی دارد؛ مانند: صیانت نفس از هواهای نفسانی، شناخت امام حیّ و پیمودن مسیر تکامل و فضیلت های اخلاقی.
این گونه معیارها، تکالیفی را مقابل منتظران راستین قرار می دهد تا بی آن که از معانی اخلاقی غایت گرایانه و سودگرایانه پیروی کند و آن چه را به نفع خویش است اخلاقی بپندارد، در چارچوب اصول اخلاقی به سوی کمال مادی و معنوی عصر ظهور گام بر دارد.
گفته شد که اساسی ترین رکن اندیشه مهدویت، امامت و ولایت به شمار می آید که سلسله آن با وجود فعلی دوازدهمین امام تداوم یافته است. سخن و عمل امام معصوم(علیه السلام) برای انسان ها درس آموز است و همه می توانند با پیروی از آنان به شایستگی تربیت شوند و به کمال و خوشبختی برسند؛ پس امام با خدا، خویشتن و جامعه است. البته امام مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) در عصر غیبت میان مردم آشکار نیست اما می توان با استفاده از روایات سیره او را در عصر ظهور و غیبت فهمید و او را الگوی اخلاقی خود قرار داد.
عصر ظهور، عصر تکامل بشری در عرصه تعقل و اخلاق به شمار می آید و در آن، دین داری و ارزش های اخلاقی حاکم است و اباحی گری و بی توجهی به اخلاق و آداب دینی، بسیار کم می شود. به گونة کلی دولت امام مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) دولتی اخلاق محور است که با تکیه بر ارزش های دینی به اصلاح انسان ها می پردازد و خداوند تمام چیزهایی که پیش تر، فاسد شده اند توسط او اصلاح می کند.
بنابراین عصر ظهور، عصر حاکمیت اخلاق اسلامی است که با تمامی اخلاق های غایت انگارانه و سودگرایانه که تنها هدفشان ارضای خواسته های مطلق انسانی است، تفاوت دارد؛ زیرا اخلاق بر آمده از دین و نه تشخیص مَنِ انسانی، مطمئن ترین راه برای تشکیل یک نظام اخلاقی مناسب است.
آزادی و اگزیستانسیالیسم
مقصود از آزادی در فلسفه های اگزیستانس، آزادی به معنای سیاسی یا عرفی آن نیست؛ آزادی در این فلسفه ها یعنی این که انسان، به مقتضای طبع خویش عمل می کند و عقلاً توجیه ناشدنی است و از قانون علیت پیروی نمی کند.
بیشتر فیلسوفان وجودی بر ضرورت تصمیم، آزادی و التزام را مؤلفه های زندگی اصیل می دانند. شخصی که در حال تفکر، احساس تصمیم و فاعل تفکر وجودی است، چشم اندازی تاریخی، متناهی و محدود دارد و به خلاف پیش فرض فلسفه ایداکیستی هیچ گاه نمی تواند از سطح محدودیت هایش فراتر رود و دیدگاهی مطلق داشته باشد.
این مضمون اگر چه در آثار بسیاری از نویسندگان فلسفه وجودی حاضر است، اما در تفکر کی یرکگارد، وجود داشتن و مختار بودن تقریباً تعابیری مترادفند.
پروفسور اچ. بی اکتون می گوید: «انسان وجودی است که قدرت انتخاب دارد و می تواند فکر کند، آزاد است و چون آزادی دارد، رنج می برد؛ زیرا آینده او تا حدی به انتخاب های آزاد او مربوط است»؛ بنابراین مضامینی مانند: آزادی، اختیار و تصمیم و مسئولیت، نزد تمامی فیلسوفان وجودی آشکارا با اهمیتند. این موضوعات بنیان وجود شخصی آدمی را می سازند، اعمال آزادی و توانایی به شکل دادن آینده است که انسان را از همه هست ها یا کائنات دیگری که روی زمین می شناسیم متمایز می کند از رهگذر تصمیم های آزاد و مسئول است که انسان به گونه ای، اصیل خودش می شود.
از نظر آنان، اختیار در واقع، سرآغازی است مطلق، تبیین نا پذیز و عقلاً توجیه ناشدنی که جهش آغازین هست بودن و فعل تعالی ایست که با آن، خود هر کس، خود را از بند دنیا رها می کند و خود را می سازد. با وجود این ذکر سه نکته درباره آزادی از نگاه اگزیستانسیالیسم ضروری است:
الف) آزادی انسان ها کاملاً به آزادی دیگران بستگی دارد و آزادی دیگران به آزادی ما وابسته است و ما هنگامی آزاد هستیم که حتی یک اسیر در جهان نباشد.
ب) گردن نهادن به قانون، از آن جا که گسستی از عوامل ناآگاه و خیز شیء ه سوی آگاهی از ارزش است. خود به معنی آزادی است اما این امر همه چیز را به مسئله مبدّل می کند و به انتخاب می انجامد.
ج) تقدیر و آزادی به یک دیگر، دست اخوت می دهند و تقدیر فقط با آن کسی روبه رو می شود که آزادی را محقق می سازد.
خلاصه، در مکتب اگزیستانسیالیسم این معنای افراطی مطرح است که انسان می تواند هر کاری را هر وقت اراده کرد، انجام دهد، و به گفته سارتر در جنگ ویتنام: «اگر من اراده کنم، جنگ ویتنام تمام می شود»، حاکی از گسترة قوت اراده انسان است.
آزادی و گزینش در اندیشه مهدویت
پیش بینی و پیش گویی از آینده بشر از دیرباز در کانون توجه اندیشه وران دینی و غیر دینی قرار گرفته است. بسیاری، اصل پیش بینی از آینده را محال می شمرند. دی تور می گوید: «آن چه را که ما آینده (زمان حال در لحظه ای دیرتر) می نامیم پیش گویی پذیر نیست... دربارة آینده نمی توان پیش گویی کرد و هیچ کس در هیچ کجا با قطعیت کافی، نمی داند آینده چگونه خواهد بود اما با این حال پیش بینی و پیش گویی از آینده دو گونه است:
1
-پیش بینی علم محورانه: بر این اساس بسیاری از عالمان فلسفه تاریخ، روند تاریخ را پیش بینی کرده اند و با توجه به حرکت تاریخ به آینده، فرجام جهان را پیش بینی می کنند که آن، تئوری های فصلی و تکاملی، تئوری های دورانی و تئوری های ستیز را شامل است.
براساس بینش های دین مدارانه، آینده را می توان پیش بینی کرد و با ظهور یک منجی مصلح، علد و داد و آسایش و رفاه بر جهان حاکم شود؛ بنابراین اعتقاد به ظهور آن منجی مصلح و تعیین سرنوشت بشر توسط او ایده ای فرا اسلامی است که پیروان دیگر ادیان الهی و غیر الهی نیز بر آن تکیه می کنند اما می توان پرسید: آیا اراده و اختیار انسان نیز در این امر مؤثر است یا خیر؟
در پاسخ می توان گفت: به گفته استاد شهید مطهری سه دیدگاه کلی و متفاوت درباره ماهیت قیام منجی مطرح است:
الف) ماهیت انفجاری
به باور برخی، ظهور منجی ماهیتی انفجاری دارد؛ همانند: دُمَل که وقتی در بدن شخصی پدید آمد، باید به حدّی برسد که یک باره منفجر شود و هر کاری که از انفجار آن جلوگیری می کد ناپسند است و اگر دوائی هم می خواهند روی آن بگذارند باید آن دمل را زودتر منفجر کند؛ بنابراین اصلاحات اجتماعی به کلی مردود است زیرا سبب می شود آن دمل، بیشتر عمر کند؛ پس بگذارید عقده ها و کینه ها زیاد شوند تا یک مرتبه بنیان ظلم و ستم را برکنند.
این نظریه پذیرفتنی نیست؛ زیرا روایات پر شماری تکالیف بسیاری را برای منتظران ظهور حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) در دوران غیبت و قبل از ظهور بیان کرده اند که از جمله آنها، خودسازی و تهذیب نفس، آماده شدن برای نابودی فتنه ها، اطاعت محض از دستورات امامان بزرگوار در هر شرایط و زمانی است. و این مسئله با بی تفاوتی نسبت به فساد و تباهی در جامعه، منافات صریح دارد. شهید مطهری می گوید: «این (رها کردن تکلیف) برخلاف یک اصل قطعی اسلامی است؛ یعنی انتظار حضرت حجت هیچ تکلیفی را از ما ساقط نمی کند، نه تکلیف فردی و نه اجتماعی. شما در شیعه و اهل تسنن یک عالم پیدا نمی کنید که بگوید انتظار ظهور حضرت حجت یک تکلیف کوچک را از ما ساقط می کند.
ثانیاً با توجه به آیاتی که ضرورت امر به معروف و نهی از منکر را مطلقاً بیان می کنند، می توان گفت: در هر عصری باید مقابل هر فساد و ظلمی صف آرایی کرد و ریشه آن را خشکاند؛ بنابراین امر به معروف و نهی از منکر عمومیت دارد و عصر پیش ظهور را نیز شامل است.
ب) نظریه تحصّلی
براساس این نظریه، فقط خواست و اراده الهی، در تحقق ظهور منجی مصلح مؤثر است و او هر گاه بخواهد، ظهور، تحقق می یابد بی آن که عامل انسانی کوچک ترین نقشی در آن داشته باشد.
ج) نظریه تحصیلی
مسأله ظهور همانند رسیدن میوه است که مسیر تکاملی خود را طی می کند تا این که به مرحله ای می رسد که باید چیده شود؛ بنابراین اگر منجی ظهور نمی کند برای ن است که دنیا به آن مرحله از قابلیت نرسیده است و قابلیت ها هم در صورتی شکل می گیرند که از یک نظر هر اندازه فساد فراوان شود از سوی دیگر آنهایی که می خواهند حکومت را تشکیل دهند، پدید آیند. براساس این نظریه فقط اراده الهی در ظهور منجی، مؤثر نیست بلکه خواست مردم و عامل انسانی نیز برای تحقق آن دخالت دارد. و به عبارت دیگر در اندیشه اسلامی، انسان، تکویناً در انتخاب عمل و تفکر تواناست؛ یعنی می تواند آزادانه به چیزی ایمان بیاورد یا نه. بنابراین انسان ها، آزادانه، حق انتخاب موقعیت و جایگاه خویش را دارند و می توانند سرنوشت خویش را رقم بزنند.
شیخ طوسی می گوید: «اراده الهی و نیز تلاش ما در بسط ید و قدرت و سلطنت امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) مؤثر است و چنان چه خداوند بنابر مصلحت هایی به وی بسط ید ندارد، باز هم بر ما واجب است در تقویت و بسط ید او بکوشیم؛ زیرا این امر به آمادگی ما بستگی دارد؛ پس اگر بسط ید آن حضرت از کارهای خداوند باشد به ناچار باید مردم در اطاعت و تمکین از آن حضرت مجبور می شدند و خداوند میان آن حضرت و توطئه دشمنان مانع می شد تا کسی نتواند به او آسیب برساند یا او را توسط فرشتگان بر دیگران تسلط ببخشد. اما چنین کاری تکلیف را از همه ساقط می کند؛ پس در هر شرایطی بر ما واجب است که برای بسط ید امام بکوشیم زیرا در غیر این صورت، تقصیر از خود ماست».
آری! برای تحقّق ظهور باید به قدر کافی یارانی باتقوا برای حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) وجود داشته باشد تا با تعمیق پیوندهای عاطفی خویش با امامشان، با اختیار و اراده خویش در تحقق قیام آن حضرت و بسط ید و ظهور او بکوشند.
شهید صدر می گوید:
انقلاب او [حضرت مهدی] از نظر اجرا همانند دیگر انقلاب ها به زمینه های عینی و خارجی بستگی دارد و بایستی فضای مناسب موجود باشد.
امام صادق(علیه السلام) می فرماید:
نهضت صاحب الامر تمام نمی شود مگر این که در میدان جنگ عرق بریزیم و خون ها ریخته شود.
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می فرماید:
یخرج ناسٌ من المشرق فیوطئون للمهدی معنی سلطانه؛
در آینده، برخی مردم در مشرق زمین به پا می خیزند و زمینه را برای استقرار حکومت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) فراهم می کنند.
البته فقط وجود چنین افرادی برای تحقق ظهور کافی نیست بلکه باید اراده عمومی بشر و آمادگی های فکری، فرهنگی، اجتماعی و... او حاصل شود و بخواهد خود را از تئوری ها، اسیم ها و لفاظی های دروغین حاکم بر جوامع بشری رها کند و به حقیقت انسانی خویش باز گردد و معنویت را به عرصة زندگی آورد، تا آن گاه شاهد حضور و درک منجی مصلح شود. زیرا قرآن کریم می فرماید:
« إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ»
دلهره، بی قراری و اگزیستانسیالیسم
درباره دلهره، بین اگزیستانسیالیست ها اختلاف است:
الف) دلهره هستی: انسان از زوال و نیستی دلهره دارد.
ب) دلهره این جا و آن جا: همه مقدورات جهان در دست انسان نیست؛ برای نمونه وقتی انسان در یک مکان تمکن یابد در مکان های دیگر قرار ندارد، و این مسأله موجب دلهره می شود.
ج) دلهره آزادی: هر گاه انسان در گزینش و تصمیم گیری آزاد باشد و از آزادی خود آگاهی یابد دست خوش دلهره می شود.
به نظر نویسندگان اگزیستانسیالیست، دلهره (دل شوره) از جهت خاصی منکشف کننده وضع انسان است. به باور برخی آنان، انسان در حالتی از دلهره به سر می برد زیرا از یک جانب تحت ضرورت اراده، انتخاب و تصمیم گرفتن است و از سوی دیگر تمامی تصویر (آینده را که در معرض خطاست نمی بیند و ناشناخته ها او را تهدید می کنند تناهی میدان، مخاطره اوست و عدم، بزرگ ترین دشمنش است.
کی یرکگور در کاب «مفهوم دلهره» موضوع دل شوره را به بحث منشأ گناه (بر حسب روایت سفر تکوین در خصوص هبوط انسان) یعنی گذر از معصومیت به گناه مرتبط می داند، همان گونه که هایدیگر آن را با سقوط کردن مرتبط می سازد.
به باور او، فلسفه با یأس آغاز می شود و مأنوس ترین و منفی ترین احساسات فردی که هر کس می تواند داشته باشد، احساس اضطراب و دلهره، احساس ترس، ترس از مرگ، که در واقع وحشت از دست دادن فردیّت است»
سارتر می گوید: «به گونة کلی، بشر؛ یعنی دلهره، وقتی انسان فهمید که با تعیین و انتخاب، روش خود جامعه بشری را انتخاب می کند نمی تواد از احساس مسئولیت تمام و عمیق بگریزد»
مارسل نیز می گوید: «ساختار زیرین وجود انسانی بی قراری است؛ آدمی موجودی است گرفتار غم غربت، و همیشه در آرزوی رضایت خاطری که از چنگش می گریزد، دل نگران وضع و حال خویش است، کنار خود نیز آسوده نیست، و پیوسته در پی پیروز شدن بر این غربت و بیگانگی است.
نتیجه این دلهره ها این است که اگزیستانسیالیست ها خود را در یک جهان ناممکن، عاطل و باطل و متروک می یابند، و مانند یتیمان بی پناه هستند که از تسلّای مادرانه عقل و ضرورت محرومند و به دلتنگی می نالند.
بنابراین اگزیستانسیالیست ها با احساس ترس از مرگ و اضطراب و دلهره نسبت به آینده خویش و جهان، بدبین و مأیوسند و این چنین احساساتی آرامش و امنیت روحی را از آنان سلب می کند و تصور منفی ای از زندگی و آینده در آنان پدید می آورد.
اندیشه مهدویت و رفع اقسام دلهره
در اندیشه اسلامی که اساس مهدویت است راه کارهایی برای مقابله با هر گونه دلهره و کسب آرامش و امنیت روانی وجود دارد؛ مانند:
الف) ایمان به خدا: قرآن کریم یکی از مهم ترین اسباب آرامش روحی و رفع دلهره را ایمان به خدای بزرگ می داند. چنان که می فرماید:
«الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمْ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ»؛
و نیز می فرماید:
«الا انّ اولیاء الله لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»؛
ب) عمل صالح
در آیات متعددی بیان شده است که انجام دادن کارهای شایسته موجب می شود انسان آرامش روحی بیابد و نگرانی هایش رفع شود.
چنان که می فرماید: کسانی که ایمان آورده اند و کارهای نیک انجام داده اند و نماز به پا داشته اند و زکات را پرداخته اند، اجرشان نزد پروردگارشان است و ترسی ندارند و اندوهگین نمی شوند.
در اندیشه مهدویت نگرش خوش بینانه ای به آینده وجود دارد؛ زیرا با ظهور حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) ارزش های معنوی بر جامعه انسانی حاکم می شود و به برکت آن رفاه و آسایش عمومی نیز برای مردم پدید می آید. و این، موضوعی است که همه فرق و مذاهب اسلامی آن را باور دارند؛ زیرا این اندیشه، آموزه ای قرآنی است که با قاطعیت تمام، پیروزی نهایی ایمان بر کفر، و غلبه صالحان و متقیان بر ستمگران، و تحقق آینده ای درخشان و سعادتمندانه را برای بشر نوید داده است. بر این اساس نگرانی های بشر آینده جهان زایل می شود؛ زیرا می داند مردم در آینده وحدت عقیدتی می یابند و علاوه بر آن به رفاه اقتصادی و مساوات و آرامش می رسند.
در اندیشه مهدویت (از دیدگاه شیعه امامیه) با وجود فعلی امام بین مردم فیض الهی همیشه به واسطه او به بشر می رسد. هانری کربن اسلام شناس فرانسوی و مستشرق غربی می گوید:
«
به عقیده من، مذهب تشیع تنها مذهبی است که رابطه هدایت الهیه را میان خدا و خلق برای همیشه نگه داشته است و به استمرار ولایت اعتقاد دارد... تنها مذهب تشیع است که می گوید: نبوت، با رحلت حضرت محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ختم شد اما ولایت که همان رابطه هدایت و تکمیل است پس از رحلت آن حضرت هم چنان باقی است. مهدی حقیقتی زنده است که هرگز نظرهای علمی نمی توانند او را از خرافات بشمارند و او را از فهرست حقایق حذف کنند»
آری! اعتقاد وجود مقدس امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف)، غم غربت، بی قراری و یأس را از انسان های صالح می زداید و در این دنیای پر آشوب، زندگی پر معنا و سرشار از امیدی به او می دهد.
ممکن است کسی بپرسد: امام غایب چگونه می تواند به مؤمنان دلگرمی بدهد و اضطراب ها را از آنان بزداید؟ در پاسخ می توان گفت: غیبت به معنای قطع رابطة مطلق حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) با مردم جهان نیست؛ زیرا او به گونة ناشناس در جامعه حضور دارد و از حوادث و رخدادهای اجتماعی و مشکلات مردم باخبر است و هر گاه مصلحت بداند به فریاد مردم به ویژه مؤمنان می رسد؛ چنان که آن حضرت در یکی از توقیعاتش به شیخ مفید می نویسد: ما شما را رها نکرده ایم و در رسیدگی و سرپرستی شما کوتاهی نمی کنیم و یاد شما را از یاد نبرده ایم؛ پس باتقوا باشید و ما را یاری کنید تا شما را از فتنه هایی که به سویتان می آید نجات دهیم...
بنابراین آن حضرت در عصر غیبت نیز همانند خورشید پشت ابر، به جهانیان سود می رساند.
امید و اگزیستانسیالیسم
اصل امید و ناامیدی از مسائل اساسی مطرح در فلسفه های اگزیستانس است. بسیاری از اگزیستانسیالیست ها ناامیدی را در ذات انسان نهفته می دانند.
به باور مارسل هنگامی که امکان و استعداد و عشق ورزیدن، ستوده و امیدوار بودن نابود شود انسانی که کارکردی دارد توانایی و حتی خواستِ فراتر رفتن از اوضاع و احوال خود را که قرین با خودبیگانگی و اسارت است، از کف می دهد. نومید شدن تصدیق به بی وفایی عالم واقع و جار زدن به این است که: آینده هیچ گاه نخواهد توانست از یوغ جبر و جباریّت گذشته برهد؛ بنابراین امید، معطوف به نجات است، و خروج از ظلمات مرضِ جدایی، غربت، یا بندگی را شامل می شود. به هر حال مارسل، اولاً: امید را از نشانه های ایمان به خدا می داند و ثانیاً؛ می گوید: انسان هیچ گاه از سعی و تلاش باز نایستد.
مقابل او، افرادی مانند سارتر و کی یرکگور از ناامیدی و محاسن آن سخن به میان آورده اند.
سارتر می گوید: برای دست به کار شدن به امید نیاز نیست؛ برای نمونه اگر این پرسش به ذهن بیاید آیا روزی خواهد رسید که دارایی همگان در اختیار همگان باشد؟ باید گفت: نمی دانم. فقط باید به وظایفی که در محقق شدن آن کمک می کند عمل کرد، بیرون از این حد نمی توان به هیچ چیز امیدوار بود؛ رؤیا و انتظار و امید معرفی کننده آدمی از نظر منفی است نه مثبت.
به نظر کی یرکگور نومیدی آگاهانه دو شکل دارد؛ شکل نادرست آن وقتی است که فرد می داند نومید است ولی خیال می کند دیگران چنین نیستند (هیچ کس نمی داند من چه می کشم) این، او را به نومیدی بیشتر می کشاند در حالی که شکل درست نومیدی آگاهانه وقتی است که فرد می داند در واقع نومیدی بخشی از موقعیت انسان به شمار می آید و از این نظر بخشی از خود است، و تنها راه خروج از آن انتخاب و گزینش خویشتن خویش و جهش به مرتبه ایمان است.
بنابراین به نظر برخی، فلسفه وجودی، جهانی را پیش روی ما می گذارد که باید مدعاهای آن را در هم شکست. جهانی که باید آن را پذیرفت و هم رد کرد. زندگی ای که باید آن را در آن سوی نومیدی ساخت، شناخت آن به گونه ای چاره ناپذیر، ناکامل و غیر قطعی است.
امید در اندیشه مهدویت
در فرهنگ اسلامی اصل امید و کیفیت آن، بسیار ارزنده است و می تواند ره گشای بسیاری از اهداف و آرزوهای بشر باشد. پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می فرماید: «اگر امید نبود، هیچ مادری نوزاد خود را شیر نمی داد و هیچ باغبانی نهالی بر زمین نمی کاشت»
در تفکر اسلامی آثاری مانند: برآورده شدن حاجات، نشاط کاری، رحمت الهی، حل مشکلات و... بر امید صحیح مترتب است؛ اما ناامیدی از خدا زیان های فراوانی دارد؛ مانند شکست و ناکامی در زندگی و ارتکاب گناهان بزرگ.
جبران خلیل جبران از زبان همه انسان ها به خود می گوید: «ای من! اگر امید نداشتم هرگز به آهنگی که روزگار می نوازد، گوش نمی دادم بلکه از هم اکنون ادامة حیاتم را قطع و نمایش وجودم را در عرصه هستی به رازی پنهانی مبدّل می کردم که گورها آن را بپوشانند چه تنگ است روزگار آدمی اگر گشایش امید نباشد.
انتظار، در اندیشه مهدویت به معنای امید، مقاومت و حرکت است. منتظر، کسی به شمار می آید که از وضع موجود ناراحت و برای ایجاد وضع بهتری تلاش می کند، بنابراین مسأله انتظار از دو عنصر نفی (بیگانگی از وضع موجود) و اثبات (خواهان ایجاد وضعیت مطلوب) ترکیب یافته است.
بنابراین انتظار، امید و آرزویی است که جوهره آن، خوش بینی به آینده و تلاش برای فرجامی نیکوست و پشتوانه آن مژده قطعی خداوند به پیروزی صالحان و مستضعفان به شمار می آید.
« وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمْ الْوَارِثِينَ»؛
وعده های پیروزی حتمی، از منظر روان شناختی، قوت روحی و روانی در شخص منتظر پدید می آورد؛ از این رو پیشوایان معصوم(علیهم السلام) بر چنین اصرار ورزیده اند؛ امام علی(علیه السلام) می فرماید: انتظار فرج داشته باشید و مأیوس و نومید از رحمت خدا نشوید؛ زیرا بهترین کارها در پیشگاه خدای عزوجل انتظار فرج است؛ پس انتظار و امید خلاف ایده اگزیستانسیالیست ها، معرف انسان از نظر منفی نیست و نمی تواند سببی در سد کردن اعمال انسان ها به شمار آید؛ بلکه او را در رسیدن به آرزوهای دیرینه اش یاری می کند.
امام جواد(علیه السلام) می فرماید: «برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است»
اندیشه وران شیعه امامیه می گویند: انتظار واقعی در اندیشه مهدویت مذهب اعتراض و نیز مذهب احتراز یا انقراض نیست بلکه یک استراتژی و یک مفهوم ارزشی است که افزون بر امید، سبب مقاومت، حرکت و پویایی، اصلاح طلبی و ظلم ستیزی و نگهبانی از ایمان و تقوای الهی مردم است. و این مؤلفه ها از اندیشه مهدویت آثار متعددی دارد؛ مانند:
1
-ایجاد تقوای الهی در انسان:
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: بی شک حکومت آل محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم) تأسیس خواهد شد پس هر کس علاقه مند است که از اصحاب و یاران قائم ما باشد، باید کاملاً از خود مراقبت کند و تقوا پیشه باشد. خودش را به اخلاق نیک مزین کند سپس انتظار فرج قائم آل محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم) را بکشد. هر کس برای ظهور قائم ما، این چنین آمادگی و انتظار داشت لیکن توفیق نصیبش نگشت و پیش از ظهور آن حضرت، اجلش فرا رسیده به اجر و ثواب یاران آن جناب می رسد.
2
-متخلّق کردن مردم به اخلاق اسلامی:
منتظران حضرت مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) باید با رفتار انسانی و اخلاقی محمدی(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و صفات علوی(علیه السلام) و فضائل جعفری(علیه السلام). همیشه زینت و افتخار و آبروی معصومان(علیهم السلام) باشند، نه مایه ننگ آنان! باید به گونه ای باشند که پیشوایان معصوم(علیهم السلام) بتوانند به شیعیان خود افتخار کنند و این کار در دوران غیبت امام واجب تر است.
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «... ان لنا دولة یجئ الله بها اذا شاء ثم قال، من سرّه أن یکون من اصحاب القائم فلینظر و لیعمل بالورع و محاسن ان خلاق و هو منتظر و...»
3
-ایجاد انقلاب ها و نهضت های نجات بخش:
یکی از علل غیبت امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) آماده نبودن جهانیان برای پذیرفتن حکومت اوست چنان چه جامعه بشری آمادگی و آگاهی کافی برای حضور حضرتش بیابد آن حضرت ظهور می کند؛ از این رو انقلاب ها و نهضت های نجات بخشی برای رسیدن به این نقطه، صورت می گیرد که امید و انتظار در آنها، بسیار اثرگذار است.
آری! انسان های منتظر با پروراندن آرزوی ظهور حضرت حجت(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) و با شکیبایی به خودسازی و دگرسازی می پردازند و با آگاهی دادن به جامعه جهانی قیام ها و انقلاب هایی را پدید می آورند.
خلاصه سخن این که خلاف ایده بسیاری از اگزیستانسیالیست ها در اندیشه مهدویت امید و انتظار محرکی است که انسان را به کار و تلاش وا می دارد تا شخص منتظر برای رسیدن به تکامل زمینه ها تعجیل ظهور منجی موعود را فراهم آورد.

 

  http://www.ayandehroshan.com/vdcbuwb5prhbw.iur.html

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام كاظم عليه ‏السلام : إنَّ لِلّهِ عِبادا فِي الأرضِ يَسعَونَ في حَوائجِ النّاسِ هُمُ الآمِنونَ يَومَ القِيامَةِ

خداوند در زمين بندگانى دارد كه براى برآوردن نيازهاى مردم مى‏كوشند؛ اينان ايمنى يافتگان روز قيامت‏ اند .

کافى : جلد ۲ ، صفحه ۱۹۷