Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 248788
تاریخ انتشار : 30 مهر 1397 9:0
تعداد بازدید : 66

علامه مجلسی و عقل خود بنیاد دینی

در تاریخ تفکر اسلامی، دو جریان نقل گرایی و عقل گرایی حضور داشته است. نقل گرایان بر اهمیت ظواهر قرآن و روایات در فهم دین تأکید می کردند و تا حدودی اجتهاد در فهم دین را روا نمی دانستند، برخلاف عقل گرایان که عقل و اجتهاد را در فهم دین دخیل می دانند. همواره میان این دو جریان سوءظن هایی وجود داشته است. نقل گرایان، عقل گرایان را به حاکم ساختن عقل ناقص بشری بر مکتب عاری از کاستی و خطا و کرنش بی چون و چرا در مقابل فلسفه ی وارداتی یونان محکوم می کنند و عقل گرایان، نقل گرایان را به قشری نگری و تعطیل کردن عقل و اندیشه در تعامل با وحی متهم می سازند. در این میان چهره های برجسته ای که برای سازگاری میان عقل و نقل تلاش کرده اند و با نگرش عقلانی و وحیانی هم زمان، امکان همسویی این دو مشرب و مکتب را مدلل ساخته اند، بسیار اندک اند. محدثان را می توان پرچم دار نقل گرایی دانست؛ چنان که فیلسوفان در صف اول عقل گرایی قرار دارند.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


علامه مجلسی و عقل خود بنیاد دینی

نویسنده: علی نصیری
 
در تاریخ تفکر اسلامی، دو جریان نقل گرایی و عقل گرایی حضور داشته است. نقل گرایان بر اهمیت ظواهر قرآن و روایات در فهم دین تأکید می کردند و تا حدودی اجتهاد در فهم دین را روا نمی دانستند، برخلاف عقل گرایان که عقل و اجتهاد را در فهم دین دخیل می دانند. همواره میان این دو جریان سوءظن هایی وجود داشته است. نقل گرایان، عقل گرایان را به حاکم ساختن عقل ناقص بشری بر مکتب عاری از کاستی و خطا و کرنش بی چون و چرا در مقابل فلسفه ی وارداتی یونان محکوم می کنند و عقل گرایان، نقل گرایان را به قشری نگری و تعطیل کردن عقل و اندیشه در تعامل با وحی متهم می سازند. در این میان چهره های برجسته ای که برای سازگاری میان عقل و نقل تلاش کرده اند و با نگرش عقلانی و وحیانی هم زمان، امکان همسویی این دو مشرب و مکتب را مدلل ساخته اند، بسیار اندک اند. محدثان را می توان پرچم دار نقل گرایی دانست؛ چنان که فیلسوفان در صف اول عقل گرایی قرار دارند.
علامه مجلسی در توضیح قضا و قدر می گوید: مقصود از گفتار امام (علیه السلام) «تقدیر الشیء» تعیین خصوصیات شیء در لوح یا فراهم ساختن برخی از علت های منتهی به تعیین خصوصیات شیء در لوح یا فراهم ساختن برای از علت های منتهی به تعیین معلول و مشخص ساختن آن علت ها و ویژگی های آنهاست و جمله ی «إذا قضاه أمضاه» بدین معناست که وقتی خداوند با فراهم آوردن شرایط وجود و تمام مقومات معلول، آن را به مرحله ی وجوب رسانده باشد، در حقیقت آن را ایجاد کرده است و این ایجاد ناگزیر است؛ زیرا محال است معلول از علت تام انفکاک پیدا کند. علامه مجلسی از آن نقل گراهاست که با عقل گرایی از نوع فلسفه ی برگرفته از یونان به مخالفت برخاسته و از متفکران اسلامی به سبب کرنش در مقابل این فلسفه و تحمیل آن بر آیات و روایات به شدت انتقاد کرده است. این انتقاد به فلسفه اختصاص ندارد، بلکه او در کنار فلسفه، به عرفان و به ویژه تصوف نیز تاخته است. این امر در بسیاری از نگاشته های این محدث بزرگ انعکاس یافته است.
البته باید توجه داشت علامه مجلسی با مطلق عقل گرایی هیچ مخالفتی نداشته و خود از آن دفاع کرده است. به همین دلیل است که در مقابل اخباریان، از اجتهاد و استنباط دفاع کرده و از آنان به سبب تعطیل هرگونه عقل گرایی در برخورد با آیات و روایات انتقاد کرده است. (2) نفی مطلق اجتهاد از سوی شماری از اخباریان مطرح شده است؛ به گونه ای که آنان تنها منبع فهم دین را کتاب و سنت می شناسند. (3) میان محدثان و اخباریان عموم من وجه وجود دارد؛ یعنی هر محدثی ضرورتاً اخباری نیست؛ چنان که ممکن است شخص بی آنکه محدث باشد، تفکر اخباری داشته باشد.
مجلسی در جایی سخن بنیان گذار اخباریان، یعنی محدث امین الدین استرآبادی را نقل می کند. این محدث اخباری در کتاب معروفش، الفوائد المدنیة گفته است معرفت الهی، فطری و همراه با الهام است و نظری نیست. این معرفت، همانند معرفت طفل به اینکه باید پستان مادر را بگیرد، فطری است. مجلسی درباره ی این نظریه می گوید: مشهور میان متکلمان شیعه، معتزله و اشاعره آن است که شناخت خدای متعال، نظری (و نه فطری) و بر بندگان واجب است و خداوند مردم را به تفکر و استدلال در این زمینه مکلف ساخته است. (4)
چنان که مشهود است، علامه اخباریان را در مقابل متکلمان، معتزله و اشاعره قرار داده و دیدگاه آنان را بدین ترتیب تضعیف کرده است. نکته ی جالب این است که برخی از اصطلاحات فلسفی، همچون علت و معلول و علت تامه و امتناع تخلف معلول از علت تامه در کلام او در شرح روایات منعکس شده است؛ برای مثال علامه مجلسی در توضیح قضا و قدر می گوید: مقصود از گفتار امام (علیه السلام) «تقدیر الشیء» تعیین خصوصیات شیء در لوح یا فراهم ساختن برخی از علت های منتهی به تعیین خصوصیات شیء در لوح یا فراهم ساختن برای از علت های منتهی به تعیین معلول و مشخص ساختن آن علت ها و ویژگی های آنهاست و جمله ی «إذا قضاه أمضاه» بدین معناست که وقتی خداوند با فراهم آوردن شرایط وجود و تمام مقومات معلول، آن را به مرحله ی وجوب رسانده باشد، در حقیقت آن را ایجاد کرده است و این ایجاد ناگزیر است؛ زیرا محال است معلول از علت تام انفکاک پیدا کند. (5)
طبق این بیان، تقدیر به معنای تنظیم ارتباط علت و معلول و قضا به معنای تأثیرگذاری علت در معلول با فرض تمامیت علت، تفسیر شده است. در این عبارت، نظام علیت، تأثیر تخلف ناپذیر علت تام بر معلول و امتناع تخلف معلول از علت تامه مورد استناد قرار گرفته است. همچنین ایشان در باب مشیت و اراده با تأکید بر این نکته که اراده ی بنده آخرین جزء علت تامه است، ضمن تفسیر «الامر بین الامرین»، مشکل جبر و اختیار را حل شده دانسته است و راه حل او در تفسیر قضا و قدر و جبر و اختیار، همان چیزی است که فیلسوفان اسلامی با استفاده از مبانی فلسفی ارائه کرده اند. (6) او می گوید: از آنجا که مشیت و خواست بنده و تأثیر آن در فعلش آخرین جزء علت تامه است و تحقق یا عدم تحقق فعل به این تأثیر و عدم آن بستگی دارد، (اگر هم کار قبیحی از بنده صادر شود، در حقیقت) صدور قبیح از خداوند متعال منتفی است. (7)

این عبارت ها و نظایر آنها نشان می دهد نمی توان مجلسی را اخباری صرف و افراط گرایی دانست که با پذیرش همه ی مبانی این مکتب، به نوعی عقل و تفکر را تعطیل کرده باشد. مخفالت او با برخی از تفکرات اخباریان و نیز دفاع او از برخی مبانی عقلی - فلسفی نشان دهنده ی این مدعاست. از سوی دیگر نمی توان ایشان را عقل گرا و فیلسوف محض دانست؛ زیرا او با وجود گردن نهادن به شماری از مبانی تفکر فلسفی - چنان که در ادامه ی نوشتار انعکاس یافته - با فلسفه و خاستگاه و نیز مدافعان فلسفه به مخالفت برخاسته است. به عبارت روشن تر افزون بر آنکه او شماری از مبانی تفکر فلسفی را به نقد کشیده، از دو جهت کلی نیز فلسفه را نقد کرده است:
1
-فلسفه ی متداول صرفاً ترجمه ای از تفکرات فیلسوفان یونان است که اساساً برای به تعطیلی کشاندن مکتب عقلانی اهل بیت (علیهم السلام) از سوی خلفای بنی عباس رواج یافت.
2
-فیلسوفان مسلمان، به ویژه فیلسوفان شیعه، با وجود برخورداری از کان عظیم تفکر قرآنی و روایی، در مقابل این اندیشه های وارداتی سر تسلیم فرود آوردند و از همه بدتر آنکه برای دفاع از این اندیشه ها در برخی از موارد به تطبیق متون دینی با آنها یا به تعبیر رساتر به تحمیل آن مبانی فکری بر کتاب و سنت روی آوردند.
این خلاصه ای از مشرب فکری ای است که با استفاده از مجموعه ی دیدگاه های علامه مجلسی می توان به دست داد. محمدرضا حکیمی چنین تفکری را «عقل خودبنیاد دینی» نامید. (8) او معتقد است اسلام آیین تفکر و تعقل است و این تفکر عقلانی از دل قرآن و سنت استخراج شدنی است، بی آنکه به مبانی تفکر یونانی نیاز باشد. بر اساس این نظریه:
ما می دانیم در شناخت دینی و عقایدی، استناد به عقل و تعقل ضروری است؛ زیرا عقل به نص احادیث حجت باطنی است و از حجت باطنی است که به حجت ظاهری می رسیم و این حجت باطنی، عقل است و تعقل، نه فلسفه و تفلسف. (9)

تفسیر عقل از نگاه وحی و فلسفه

نخستین فصل کلینی پیش از ورود به مباحث اصلی اعتقادات، «کتاب عقل و جهل» است. مجلسی نیز به پیروی از او کتاب بحارالانوار خود را با همین فصل آغازیده است. در «کتاب عقل و جهل» روایات بسیار مهم و بلندی آمده که به حق فهم عمیق آنها نیازمند احاطه به دانش های مختلف، به ویژه فلسفه و کلام است. در میان روایات این فصل، روایت نخست اهمیت بیشتری دارد. در این روایت می خوانیم: هنگامی که خداوند عقل را آفرید، آن را به نطق درآورد و سپس به او گفت: نزدیک بیا و عقل نزدیک آمد. آن گاه فرمود: پس رو و عقل پس رفت. آن گاه فرمود: به عزت و جلالم سوگند، هیچ آفریده ای را نیافریدم که از تو نزد من محبوب تر باشد و در هیچ کس تو را کامل نساختم، مگر در کسی که دوستش داشتم. بدان که من تنها به تو فرمان می دهم و تنها تو را باز می دارم و تنها تو را کیفر و پاداش می دهم. (10)
مجلسی در شرح این حدیث و سایر احادیث این باب مدعی شده فهم آنها منوط به بیان ماهیت عقل و اختلاف آرا و اصطلاحات در این زمینه است. او شش نظریه در تفسیر عقل ارائه می کند که عبارت اند از: 1. قوه ی ادراک خیر و شر؛ 2. ملکه ای در نفس که برانگیزاننده ی آدمی به سوی انتخاب خیرات و منافع و اجتناب از شرها و زیان هاست؛ 3. قوه ای که مردم برای سامان دادن به امور دنیوی آن را به کار می گیرند؛ 4. مراتب استعداد نفس برای تحصیل علوم نظری؛ 5. نفس ناطقه ی انسانی؛ 6. دیدگاه فیلسوفان که عقل را جوهر مجرد قدیمی می دانند که ذاتاً و فعلاً به ماده تعقل پیدا نمی کند. (11) او پس از ذکر نظریه ی فیلسوفان، به شدت به آنها تاخته و لازمه ی چنین سخنی را انکار بسیاری از ضروریات دین دانسته است. (12) سپس مجلسی چگونگی ارتباط عقل عاشر - که فیلسوفان آن را عقل فعال می نامند - با نفس را در نگاه برخی از فیلسوفان اسلامی تشریح کرده و معتقد است:
فیلسوفان برای این ادعاها هیچ دلیلی ندارند، جز پندارهای شبهه ناک یا خیالات شگفت آوری که آنها را با عبارت های لطیف و زیبا زینت می دهند. (13)
تقدیر به معنای تنظیم ارتباط علت و معلول و قضا به معنای تأثیرگذاری علت در معلول با فرض تمامیت علت، تفسیر شده است. در این عبارت، نظام علیت، تأثیر تخلف ناپذیر علت تام بر معلول و امتناع تخلف معلول از علت تامه مورد استناد قرار گرفته است. سپس مجلسی معانی اقبال و ادبار عقل را طبق هر یک از مفاهیم شش گانه بررسی کرده و پس از انطباق آن با معنای ششم پیش گفته، مدعی شده است بسیاری از ویژگی هایی که فیلسوفان برای عقول ذکر کرده اند، در روایات متواتر بر ارواح پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام) حمل شده است؛ مثلاً قدمت عقل و وساطت عقل در ایجاد یا شرطیت در تأثیر، با تفاوت های اندک معنایی در روایات، درباره ی ارواح پیشوایان دینی آمده است. (14) سپس می گوید: و از آنجا که فیلسوفان راه ریاضت ها و تفکرات را با تکیه ی مستبدانه بر اندیشه های خود و بدون پایبندی به قانون شریعت پیموده اند، حقیقت عقل این چنین پوشیده و اشتباه آمیز بر ایشان آشکار شد و در این راه به خطا رفتند و بر وجود عقول (ده گانه) پای فشردند و در این زمینه سخنان بی مایه و بی اساس بازگو کردند.(15)
در این گفتار به فیلسوفان از سه جهت انتقاد شده است. نخست آنکه آنان راه ریاضت های غیر شرعی را برای تهذیب و سیر و سلوک و صفای اندیشه پیموده اند. دوم بی آنکه دیدگاه های خود را بر مبانی دینی عرضه کنند و صحت و سقم آنها را محک بزنند، مستبدانه از آن دفاع می کنند. سوم به سبب اشتباه راه و تطبیق ندادن نتیجه راه با معیار وحی، دچار اشتباه و خطا در آرای خود شده اند(16)

نمایش پی نوشت ها:
1
-دانشیار دانشگاه علم و صنعت ایران. این مقاله پیش تر با مشخصات کتاب شناختی زیر منتشر شده است: علی نصیری، «علامه مجلسی و نقد دیدگاه های فلسفی»، علوم حدیث، ش 26 زمستان 1381، ص 70-95.
2
-محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 1، ص 200.
3
-برای تفصیل بیشتر، ر.ک: محمد عبدالحسن محسن غراوی، مصادر الاستنباط بین الاصولیین و الاخباریین، ص 179-222.
4
-محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 1، ص 222.
5
-همان، ص 156-157.
6
-برای تفصیل بیشتر، ر.ک: ابن سینا، الالهیات من کتاب الشفاء، ج 2، صص 55 - 202 و 303 - 310؛ ملاصدرا، الاسفار الأربعة، ج 6، صص 291-292 و 369 - 377.
7
-محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 1، ص 158-159.
8
-ر.ک: محمدرضا حکیمی، «عقل خودبنیاد دینی»، ضمیمه روزنامه همشهری، آذر 1380.
9
-محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 1، ص 40.
10
-ابی جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینی الرازی، الاصول من الکافی، ج 1، ص 9.
11
-محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 1، ص 25-28.
12
-همان، ص 27.
13
-همان.
14
-همان، ص 29.
15
-همان، ص 30.
16
-گفتنی است همه ی عبارات او در شرح الکافی عیناً در بحارالانوار و در پایان بخشی از روایات عقل و جهل آمده است (ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 100)

منبع مقاله :
گروهی از نویسندگان، (1392) اسلام و مسئله نفس و بدن: مجموعه مقالات، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام حسين عليه السلام : لايَحِلُّ لِعَينٍ مُؤمِنَةٍ تَرَى اللّه َ يُعصى فَتَطرِفَ حَتّى تَغَيِّرَهُ

بر هيچ چشم مؤمنى روا نيست كه ببيند خدا نافرمانى مى شود و چشم خود را فرو بندد ، مگر آن كه آن وضع را تغيير دهد .

الأمالى ، طوسى ، ص 55 .