Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 224698
تاریخ انتشار : 30 آبان 1396 7:35
تعداد بازدید : 509

حاکمیت دین اسلام در قرآن

اندیشۀ تشکیل حاکمیت جهانی از گزینه هایی است که همۀ شرایع درصدد تبیین اصول و ساختار آن بوده و به صورت جدی بر روی آن فعالیت می کنند و رشد و تسریع روزافزون ارتباطات، چنین امری را به یک موضوع جدّی و ضروری تبدیل کرده است. دین اسلام تنها دینی است که توحید واقعی و حقیقی را تبلیغ می کند، در حالی که یهودیت با تحریف و تغییر احکام شریعت حضرت موسی(ع)و مسیحیت نیز با ترک شریعت حضرت عیسی(ع)از توحید دور افتاده و در ردیف مشرکان درآمده اند، در نتیجه از ادارۀ زندگی فردی و اجتماعی انسان عاجز هستند. دین اسلام به عنوان آخرین دین الهی، ضمن تصدیق تورات و انجیل اصلی، ناسخ احکام و آموزه های آن ها بوده و برخی را حذف و برخی دیگر را تکمیل نموده است و در واقع ظرفیت اعتبار شرایع دیگر با ظهور اسلام پایان پذیرفته و دین اسلام تنها دینی است که می تواند در تمام جهان حاکم شده و زندگی انسان را در همۀ ابعاد اداره کند

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


حاکمیت دین اسلام در قرآن

علیرضا فخاری .لیلا ابراهیمی

چکیده

اندیشۀ تشکیل حاکمیت جهانی از گزینه هایی است که همۀ شرایع درصدد تبیین اصول و ساختار آن بوده و به صورت جدی بر روی آن فعالیت می کنند و رشد و تسریع روزافزون ارتباطات، چنین امری را به یک موضوع جدّی و ضروری تبدیل کرده است. دین اسلام تنها دینی است که توحید واقعی و حقیقی را تبلیغ می کند، در حالی که یهودیت با تحریف و تغییر احکام شریعت حضرت موسی(ع)و مسیحیت نیز با ترک شریعت حضرت عیسی(ع)از توحید دور افتاده و در ردیف مشرکان درآمده اند، در نتیجه از ادارۀ زندگی فردی و اجتماعی انسان عاجز هستند. دین اسلام به عنوان آخرین دین الهی، ضمن تصدیق تورات و انجیل اصلی، ناسخ احکام و آموزه های آن ها بوده و برخی را حذف و برخی دیگر را تکمیل نموده است و در واقع ظرفیت اعتبار شرایع دیگر با ظهور اسلام پایان پذیرفته و دین اسلام تنها دینی است که می تواند در تمام جهان حاکم شده و زندگی انسان را در همۀ ابعاد اداره کند
واژگان کلیدی
حاکمیت جهانی، دین حق، دین اسلام
مقدمه
با سیری در تاریخ و اعصار بشری این واقعیت به دست می آید که بشر هیچ گاه بدون دین زندگی نکرده است. همین امر گویای این حقیقت است که دین دارای عناصر و ارکانی است که مطابق خواسته ها و نیازهای بشری در تمامی نسل ها و جوامع دنیاست. اگرچه در طول این مسیر عدّه ای بیراهه رفته و اصل وجود آن را انکار کرده اند، ولی به تدریج با رشد و تعالی افکار و عقول، کارآیی و ساز و کارهای آن را درک خواهند کرد.
یکی از فاکتورهای ضروری برای تحقق حکومت جهانی، رشد عقول و شعور انسان هاست؛ یعنی جامعه باید از نظر عقل و شعور به جایی برسد که آمادگی پذیرش تعالیم و آموزه های دین به معنای واقعی را داشته باشد. پیشرفت علم و تکنولوژی و تقویت آگاهی ها و تسریع ارتباطات، مسیر را برای جهانی شدن اسلام بسیار نزدیک کرده است. جایگاه یافتن موضوع جهانی شدن و جهانی سازی در میان اندیشمندان جهان در سال های اخیر، ناشی از حقیقت قطعی جهانی بودن اسلام است. تحولات اخیر در دنیای عرب، بشارت دهندۀ گسترش و تجدید حیات تفکر و اندیشۀ اسلامی در سطح جهان است؛ تفکری که پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، آغازگر آن بود و تحولات اخیر در امتداد آن قرار دارد. پیام انقلاب ایران این بود که مردم می توانند ساختار نظام سلطه را بر هم زنند و با تکیه بر ارزش های اسلامی و حرکت های مردمی جامعه را اداره کنند. رهبر معظم انقلاب در این باره می فرماید:
انقلاب اسلامی در حقیقت دو کار بزرگ را انجام داده است که یکی تشکیل نظام اسلامی و دیگری زنده کردن هویت اسلامی است. (نرم افزار حدیث ولایت، 20/11/74)
بیان مسئله
شرایط و مقتضیات زمان و شکوفایی ظرفیت ها و استعدادهای آدمی، مهم ترین عامل تکامل شرایع از تمام ابعاد است:
لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِیبْلُوَكُمْ في مَا آتاكُمْ؛ (مائده: 48)
براى هر گروهى از شما آیین و روشى قرار داده‏ایم و اگر خدا مى‏خواست شما را امت واحدی قرار می داد، ولى خواست شما را در آن چه به شما داده امتحان كند.
این تکامل شرایع مانند مقاطع تحصیلی است که انسان ها در آن برای رسیدن به نقطۀ تعالی و کمال، باید گام به گام رو به جلو حرکت کنند، به طوری که هر شریعتی در عین تصدیق شرایع پیشین، ناسخ و تکمیل کنندۀ آن ها نیز هست.
حقیقت مطلب این است که با اندک تأملی در آموزه ها و تعالیم شرایع دیگر به دست می آید که همۀ آن ها نمی توانند برحق باشند و عدّه ای برای رسیدن به اغراض و منافع خودشان اقدام به تحریف فرامین الهی کرده و از آن چه اکنون به عنوان آیین یهودیت و مسیحیت معروف است، غیر از مقدار بسیار کمی، بقیه دستخوش دگرگونی و تحریف قرار گرفته است. امّا آیینی که خداوند توسط حضرت محمّد(ص) نازل فرمود، به علّت دارا بودن تعالیم و آموزه های جامع و کامل و وعدۀ قطعی خدا بر حفظ آن، بر همۀ شریعت های پیشین برتری داشته و قرآن در آیات مختلفی با بیان عملکرد پیروان یهود و مسیحیت، شاخص ها و معیارهای برتری این آیین بر سایر شریعت ها را به خوبی به تصویر کشیده است.
حال این پرسش مطرح است که آیا اسلام به عنوان یک دین حق، بر آیندۀ بشری حاكم خواهد بود یا خیر؟ ظرفیت اسلام برای حاكمیت جهانی نسبت به سایر شرایع چیست؟ آیا آموزه ها و قوانین شرایع دیگر می تواند دارای جنبۀ جهانی باشند یا خیر؟ نگرش قرآن نسبت به آیندۀ دین اسلام چگونه است؟ ادله و مستندات قرآنی مبنی بر حاكمیت جهانی اسلام كدامند؟
در عصری كه جهان خواران و مستكبران می كوشند با اختصاص میلیاردها دلار پول و امكانات مختلف، آینده را به نفع خود سامان دهند، در چنین اوضاعی كه مناقشۀ تاریخی حق و باطل صورت پیچیده تری به خود گرفته است، ترسیم چشم اندازی دقیق از آینده ای آرمانی، موجب امیدآفرینی در اردوگاه حق و توفان افکار در راه تحقق جامعۀ مطلوب اسلامی می شود.
غلبۀ جهانی دین اسلام
یاری پیامبران یک سنّت الهی است، تا جایی که این یاری و پیروزی یک وعدۀ از پیش مسلّم شده است:
وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلینَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَ إِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغالِبُونَ؛ (صافات: 171- 173)
و قطعاً سخن ما براى بندگان فرستاده مان از پیش معیّن شده است كه یقیناً ایشان یارى‏شدگانند. و سپاه ما چیره و پیروزند.
البته این یاری فقط به پیامبران اختصاص ندارد، بلکه هر کسی که راه آنان را بر دوش گرفته و جلودار جبهۀ حق باشد از این پیروزی و یاری برخوردار خواهد شد. در جای دیگر نیز وعده فرموده است که پیامبران و مؤمنان را در طریق حق یاری خواهد نمود:
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذینَ آمَنُوا فِي الْحیاةِ الدُّنْیا؛ (غافر: 51)
ما قطعاً رسولان خود و كسانی كه ایمان آورند را در حیات دنیا یاری می کنیم.
آیاتی در قرآن بر غلبۀ دین حق بر تمامی شرایع دلالت دارند. در آیۀ 32 سورۀ توبه می فرماید که جهان روزی را خواهد دید که در آن روز، نور الهی بر تمامی آیین ها به رغم ناخشنودی کافران غالب شده و بر سراسر زمین حاکم خواهد شد:
یُریدُونَ أَنْ یطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یأْبَى اللهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ؛
مى‏خواهند نور خدا را با دهان هاى خود خاموش سازند و خدا نمى‏خواهد جز این كه نور خودش را تمام کند اگرچه كافران ناخشنود باشند.
مضمون آیۀ فوق در جای دیگر هم آمده است:
یُریدُونَ لِیطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ؛ (صف: 8)
مى‏خواهند نور خدا را با دهان های خود خاموش كنند، حال آن که خدا تمام کنندۀ نور خویش است، اگرچه كافران ناخشنود باشند.
در مفهوم نور الهی چند دیدگاه مطرح شده است:
الف) بیشتر مفسران معتقدند که مراد از «نُورَ الله دین الهی است و آن دین، دین اسلام است (بلخی، 1423: ج4، 316؛ سمرقندی، بی تا: ج3، 444؛ طبری، 1412: ج28، 57؛ طوسی، بی تا: ج9، 595؛ طبرسی، 1360: ج9، 420؛ شیبانی، 1413: ج5، 181؛ کاشانی، 1423: ج7، 46؛ آلوسی، 1415: ج14، 282؛ مظهری، 1412: ج9، 272؛ دخیل، 1422: ج1، 744؛ آل غازی، 1382: ج6، 251؛ ابیاری، 1405: ج11، 321).
ب) مقصود ولایت امیرالمؤمنین است و به آیۀ 8 سوره تغابن استناد کرده اند (نک: حسینی استرآبادی، 1409: ج1، 662؛ فیض کاشانی، 1415: ج2، 1300؛ عروسی حویزی، 1415: ج5، 316؛ گنابادی، 1408: ج4، 173؛ طیب، 1378: ج12، 516).
ج) مراد قرآن است (حسینی همدانی، 1404: ج16، 329؛ قرشی، 1377: ج11، 143).
د) منظور از نور الهی، حضرت محمّد(ص) است (صادقی تهرانی، 1419: ج1، 552).
به نظر می آید منظور از نور الهی همان دین و آیین مورد پسند الهی باشد که توسط حضرت محمّد(ص) نازل شده است و در آیۀ بعدی هم از استقرار و غلبۀ جهانی این آیین بر همۀ آیین ها سخن گفته شده است:
هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ (توبه:33)
او كسى است كه پیامبرش را به هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همۀ دین ها پیروز گرداند، اگرچه مشركان ناخشنود باشند.
نخستین مبحثی که ضروری است در این جا مورد مطالعه قرار گیرد، عنصر «دین است. سپس در ادامه به تبیین مفهوم »دینِ الْحَقِّ و جملۀ «لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ در آیۀ مذکور و معنا و مفهوم »مهیمن خواهیم پرداخت.
الف) مفهوم لغوی واژۀ دین
برخی آن را در معانی اطاعت، جزا و انقیاد به کار برده اند (فراهیدی، 1410: ج8، 73؛ ابن فارس، 1404: ذیل مادۀ دین). گروهی افزون بر این ها معانی حساب، عادت، شأن و خضوع را نیز برای آن ذکر کرده اند (جوهری، بی تا: ذیل مادۀ دین؛ ابن اثیر، بی تا: ذیل مادۀ دین؛ ابن منظور، 1414: ج13، 169 - 170).
راغب می گوید:
دین به معنای اطاعت و جزا است و شریعت را به اعتبار طاعت و فرمان برى دین می گویند و آن مانند ملّت و طریقت است، لیكن انقیاد و طاعت در آن ملحوظ است. (راغب اصفهانی، 1412: 323)
فیومی دین را به معنای راه آشکار به کار برده (فیومی، بی تا: ذیل مادۀ دان) و طریحی آن را به معنای اصطلاحی گرفته و می گوید:
دین عبارت است از قوانین الهی برای خردمندان که شامل اصول و فروع است. (طریحی، 1375: 251)
با کاوشی در معانی لغوی دین، به نظر می رسد که دین امری است که محوریت آن اطاعت است و منشأ الهی و وحیانی دارد.
ب) مفهوم دینِ الْحَقِّ
در این زمینه چند نظر مطرح شده است:
الف) بیشتر اندیشمندان اسلامی معتقدند مراد، اسلام است و برای ادعای خود به آیۀ 19 سورۀ آل عمران استشهاد کرده اند (بلخی، 1423: ج2، 168؛ سمرقندی، بی تا: ج2، 54؛ طبری، 1412: ج10، 82؛ طوسی، بی تا: ج5، 209؛ ثعلبی نیشابوری، 1422: ج5، 35؛ طبرسی، 1360: ج5، 38؛ بغوی، 1420: ج2، 340؛ میبدی، 1371: ج4، 119؛ بغدادی، 1415: ج2، 354؛ اندلسی، 1420: ج5، 406؛ کاشانی، 1423: ج3، 104؛ حقى بروسوی، بی تا: ج3، 417؛ شوکانی، 1414: ج2، 405؛ آلوسی، 1415: ج5، 278).
ب) دین حق همان اعمال صالح است (دمشقی، 1419: ج4، 120).
ج) یعنی توحیدی که نابود نمی شود (قاسمی، 1418: ج5، 397).
د) مراد از «دین الحقّ آن حقّ مطلقی است که نه باطل در آن راه دارد، نه نسخ شده و نه تحریف در آن صورت گرفته است (صادقی تهرانی، 1365: ج13، 47).
مضمون آیۀ مورد بحث در آیۀ 9 سورۀ صف نیز مطرح شده است:
هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛
او كسى است كه پیامبرش را به هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همۀ دین ها پیروز گرداند، اگرچه مشركان ناخشنود باشند.
جمع بندی آرای فوق آن چنان پیچیده به نظر نمی رسد؛ زیرا در آیات پیش از آیۀ مزبور سخن از دعوت حضرت موسی و عیسی(س) است که آن ها از پیروان خود برای ایمان به حق دعوت می کنند، ولی آنان سر باز می زنند. در آیۀ هفتم همین سوره فرموده است:
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى‏ عَلَى اللهِ الْكَذِبَ وَ هُوَ یُدْعى‏ إِلَى الْإِسْلامِ وَ اللهُ لا یهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ؛
و چه كسى ستمکارتر از آن كس است كه بر خدا دروغ می بندد در حالی که به سوى اسلام فراخوانده مى شود، و خدا مردم ستمگر را هدایت نمی کند.
می توان گفت که مراد از دین حق، اسلام است؛ زیرا آیۀ فوق متذکر می شود که پیامبر همه را به اسلام دعوت می کند؛ آن دینی که نه نسخ شده و نه تحریف در آن صورت گرفته است.
ج) تبیین مفهوم لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ
«
ظهر در لغت به معنای خلاف باطن هر چیزی، پیروزی و اطلاع یافتن بر چیزی آمده است (فراهیدی، 1410: ج4، 37). راغب «ظهر علیه را به معنای غلبه کردن گرفته است (راغب اصفهانی، 1412: 540). ابن عاشور می گوید:
فعل «ظهر هرگاه با «علی متعددی شود، به معنای یاری کردن و برتری یافتن است، که در این آیه معنای دوم مراد است. (ابن عاشور، بی تا: ج10، 74)
این فعل در روایات حضرات معصومین(ع) نیز به معنای غلبۀ دین حق بر همۀ ادیان به کار رفته است.
امام علی(ع)در تفسیر آیۀ مورد بحث فرمودند:
یُظْهِرُهُ عَلَى جَمِیعِ الْأَدْیانِ عِنْدَ قِیامِ الْقَائِمِ؛ (کلینی، 1365: ج1، 432؛ مجلسی، 1404: ج51، 60)
خداوند اسلام را در زمان قیام قائم بر تمامی ادیان پیروز می گرداند.
پیامبر(ص) فرمود که خدا می فرماید:
حَقٌّ عَلَی أَنْ أَظْهَرَ دِینَكَ عَلَى الْأَدْیانِ حَتَّى لَا یبْقَى فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا دِینٌ إِلَّا دِینُكَ أَوْ یؤَدُّونَ إِلَى أَهْلِ دِینِكَ الْجِزْیةَ؛ (طبرسی، 1403: ج1، 222؛ مجلسی، 1404: ج10، 44)
حق و سزاوار است که دین تو را بر همۀ ادیان غالب گردانم تا این که در شرق و غرب جز دین تو باقی نماند یا این که به پیروان دین تو جزیه دهند.
حضرت علی(ع)می فرماید:
إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ یكُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِكَثْرَةٍ وَ لَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اللهِ الَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیثُ طَلَعَ؛ (شریف رضی، 1370: 203، خ146)
پیروزی یا شکست در این جنگ با کثرت یا قلّت افراد نیست، بلکه این دین الهی است که خداوند آن را پیروز می گرداند و لشکریانش را آماده و یاری می رساند تا این که به جایی برسد که باید برسد و طلوع کند از آن جا که باید طلوع کند.
از روایات مزبور درمی یابیم که «ظهر، به معنای غلبه و پیروزی بوده و همگی دلالت دارند که اسلام بر تمامی شرایع دیگر حاکم خواهد شد و پیروزی نهایی با اسلام است.
مفسران در بارۀ مرجع ضمیر »ه در لِیظْهِرَهُ اختلاف کرده اند:
الف) برخی با صراحت بازگشت آن را به رسول تفسیر کرده (زمخشری، 1407: ج2، 265؛ اندلسی، 1420: ج5، 406؛ حقى بروسوی، بی تا: ج3، 417؛ آلوسی، 1415: ج5، 277) و گروهی نیز از ابن عباس نقل کرده اند که ضمیر به رسول یعنی پیامبر(ص) اشاره کرده و معنای آیه چنین است: «لیعلمه الله الأدیان كلها حتى لا یخفى علیه شی‏ء منها؛ یعنی تا خداوند به او همۀ ادیان را بیاموزد تا هیچ چیز از آن ها بر او پوشیده نماند (نک: طوسی، بی تا: ج5، 209؛ طبرسی، 1360: ج5، 38؛ رازی، 1408: ج9، 226؛ بغوی، 1420: ج2، 340؛ جرجانی، 1377: ج4، 60). پس ابن عباس «ظهر را به معنای علم و آگاهی گرفته است. شاید سؤال شود که این ماده در آیات دیگر از قبیل أَوِ الطِّفْلِ الَّذینَ لَمْ یظْهَرُوا عَلى‏ عَوْراتِ النِّساءِ ، وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِی إِلى‏ بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدیثاً فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللهُ عَلَیهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ و عالِمُ الْغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلى‏ غَیبِهِ أَحَداً به معنای آگاهی و مطلع شدن به کار رفته است؛ لذا در آیۀ مورد بحث نیز به این معنا به کار برده شده است؟
پاسخ آن است که اولاً، شاید مترجمان در ترجمۀ آیات مذکور، معنای آگاهی و اطلاع را به کار برده اند؛ ولی کاربرد این معنا یعنی «علم در این آیات بین مفسّران اتفاق نظر نیست. فخر رازی می گوید:
«الظهور علی شیء بر دو وجه است: یکی علم بر آن، مانند إِنَّهُمْ إِنْ یظْهَرُوا عَلَیكُمْ یرْجُمُوكُمْ؛ آنان اگر بر شما اطلاع یابند، سنگسارتان مى‏كنند (کهف: 20) و دیگری غلبه بر آن، مانند فَأَصْبَحُوا ظاهِرِینَ؛ چیره شدند (صف: 14). در آیۀ 31 سورۀ نور هم به معنای غلبه و توانایی است. (رازی، 1420: ج23، 367)
البته دربارۀ مثال اول فخر رازی باید گفت که در آن جا هم «ظهر به معنای غلبه است نه آگاهی. علّامه نیز »ظهر را در أَوِ الطِّفْلِ الَّذینَ لَمْ یظْهَرُوا عَلى‏ عَوْراتِ النِّساءِ به معنای غلبه به کار برده است (طباطبایی، 1417: ج15، 112).
دوم این که فعل «ظهر در کتب لغت به معنای علم و غلبه آمده است و بستگی به سیاق آیات معنایی متفاوت دارد و به نظر می رسد طبق گفتۀ ابن عاشور _ که پیش تر ذکر شد _ فعل «ظهر هرگاه با حرف «علی استعمال شود به معنای یاری کردن و غلبه نمودن است.
سوم، با توجه به کاربرد این واژه در روایات که در بالا به آن ها اشاره شد، معنای این کلمه در لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ، غلبه و پیروزی است و سیاق آیۀ قبل از این آیه نیز بر این معنا دلالت دارد: یُرِیدُونَ أَنْ یطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یأْبَى اللهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (توبه: 32) و خداوند در آیات دیگر از قبیل آیۀ 55 سورۀ نور با صراحت اعلام می کند که دین خود را در جهان مستقر خواهد ساخت: وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَى‏ لَهُمْ؛ و قطعاً دینى را که خداوند براى آنان پسندیده است، براى آنان استقرار می بخشد.
ب) بعضی مفسّران مرجع آن را دین حق تفسیر کرده اند (بلخی، 1423: ج2، 168؛ فیض کاشانی، 1415: ج1، 462؛ طباطبایی، 1417: ج9، 247؛ قاسمی، 1418: ج5، 397).
ج) برخی بازگشت ضمیر را به هر دو (رسول و دین حق) معنا کرده اند (نیشابوری، 1416: ج3، 458؛ بیضاوی، 1418: ج3، 79؛ قمی مشهدی، 1368: ج5، 444؛ شوکانی، 1414: ج2، 405؛ ابن عجیبه، 1419: ج2، 375).
به عقیدۀ علّامه، معناى آیه این است كه خداوند رسول خود، حضرت محمد(ص) را با نشانه ها و معجزات و آیینی كه با فطرت و حقیقت آفرینش منطبق است، مبعوث کرد تا آن را بر سایر ادیان غلبه دهد، هر چند مشركان نخواهند و ناراحت شوند. از این معنا به خوبى به دست مى‏آید، ضمیرى كه در «لیظهره است به دین حق برمى‏گردد، و سیاق آیه نیز بر آن دلالت دارد. پس این كه بعضى احتمال داده‏اند كه ضمیر مذكور به رسول برگردد، و معناى آیه این باشد كه «تا وى را بر دشمنان غلبه دهد، و همۀ معالم دین را به وى بیاموزد، نمی تواند صحیح باشد (طباطبایی، 1417: ج9، 329).
می توان گفت ظاهر آیه نشان می دهد که معنای «ظهر علی، غلبه است و همۀ مفسران آن را به این معنا گرفته اند و اگر حتی ضمیر »ه به رسول بازگردانده شود، خللی در معنای آیه وارد نمی شود.
د) مفهوم واژۀ «مهیمن
کتاب و آیین پیامبر(ص) تمامی برنامه های مورد نیاز بشر را از جوانب گوناگونی اعم از اعتقادات، دستورالعمل ها، احكام، اخلاقیات و مسائل سیاسی و اجتماعی داراست؛ برخلاف سایر شریعت ها و كتب آسمانی كه اقتضای دوام و ابدیت نداشته و برای محدوده ای از زمان و با توجه به شرایط فكری و اجتماعی مردم عصر خود، فرود آمده و امری مشخص داشته است. البته شكی نیست كه اصل همۀ كتب آسمانی، كلام الهی است.
خداوند در آیۀ 48 سورۀ مائده برای توصیف کتاب حضرت محمّد(ص) از واژۀ «مهیمن استفاده کرده است:
وَ أَنْزَلْنا إِلَیْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ؛
و كتاب را به حق بر تو نازل كردیم كه تصدیق كنندۀ كتاب های پیشین و حاكم بر آن هاست.
از دقّت در آیه درمی یابیم که واژۀ کتاب در «مِنَ الْكِتابِ عام بوده و شامل همۀ کتب آسمانی پیش از پیامبر اکرم(ص) می شود و عبارت «مُهَیمِناً عَلَیهِ در حقیقت توضیح جملۀ «مُصَدِّقاً لِما بَینَ یدَیهِ مِنَ الْكِتابِ است و بیان گر این واقعیت که کتاب آسمانی پیامبر(ص) در عین این که کتاب های آسمانی پیش از خود را تصدیق می کند، مهیمن و مسلّط بر آن ها نیز هست.
در معنای واژۀ مهیمن گفته شده که از ریشه أمن بوده و در آن اعلال صورت گرفته و به صورت مهیمن درآمده که به معنای شاهد است (جوهری، بی تا: ذیل مادۀ همن؛ ابن فارس، 1404: ذیل مادۀ همن؛ ابن منظور، 1414: ج13، 436؛ طریحی، 1375: ج6، 329).
علّامه می گوید:
جملۀ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ متمم جملۀ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتابِ است؛ زیرا اگر این جمله نبود ممکن بود کسى توهم کند که لازمۀ تصدیق تورات و انجیل این است که قرآن احکام و شرایع آن دو را نیز تصدیق کرده باشد، در حالی که می فرماید: «قرآن در عین تصدیق تورات و انجیل، مهیمن بر آن دو نیز هست، و تصدیق قرآن به این معناست که قرآن قبول دارد این دو کتاب از سوی خدا نازل شده، و خداى تعالى می تواند هر گونه تصرفى در آن ها بنماید؛ پاره اى احکام آن دو را نسخ، و پاره اى دیگر را تکمیل کند، همچنان که در ادامۀ آیه به این نکته اشاره نموده و می فرماید: وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ. (طباطبایی، 1417: ج5، 349)
واژۀ «مهیمن در آیۀ 23 سورۀ حشر، به عنوان اوصافی از اوصاف خداوند آمده است:
هُوَ اللهُ الَّذی لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیمِنُ الْعَزیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللهِ عَمَّا یشْرِكُونَ؛
اوست خدایی كه جز او خدایى نیست پادشاه پاک از هر عیب، ایمنى‏بخش، مؤمن، نگاهبان، عزیز، جبّار، متکبّر، پاک و منزه است خدا از آن چه به آن شرک می ورزند.
به نظر فخر رازی یعنى قرآن شاهد راستى پیامبر اکرم(ص) است، و هر خردمندى می تواند حقّ را از ناحقّ جدا کند و همچنین قرآن مهیمن نامیده شده است، چون منسوخ نمی شود و تغییر و تحریف در آن صورت نمی گیرد (رازی، 1420: ج12، 371).
برخی نیز آن را به معنای تسلط دانسته و معتقدند كلمۀ «مهیمن از مادۀ »هیمنه گرفته شده و به طورى كه از موارد استعمال آن برمى آید معناى هیمنۀ چیزى بر چیز دیگر، این است كه آن شىء مهیمن بر آن شىء دیگر تسلط داشته باشد. البته هر تسلطى را هیمنه نمى گویند، بلكه هیمنه تسلط در حفظ و مراقبت آن شىء و تسلط در انواع تصرف در آن است (طباطبایی، 1417: ج5، 348).
هر عصری دارای کتاب خاصی است و برحسب شرایط زمانی هر دوره، کتاب دیگری جایگزین کتاب پیشین می گردد. لذا بنا به اقتضای شرایط، کتب وحیانی در ادوار مختلف بر رسولان الهی نازل می شود تا آموزه های خاصّ آن دوره را بر مردم آن عرضه نمایند:
لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِیَبْلُوَكُمْ في‏ ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ إِلَى اللهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِیعاً فَینَبِّئُكُمْ بِما کُنْتُمْ فیهِ تَخْتَلِفُونَ؛ (مائده: 48)
براى هر گروهى از شما شریعت و روشى قرار داده‏ایم و اگر خدا مى‏خواست شما را یک امت قرار می داد، ولى می خواهد شما را در آن چه به شما داده امتحان كند. پس در نیكی ها سبقت بجویید. بازگشت همه‏ شما به سوى خداست. پس دربارۀ آن چه در آن اختلاف مى‏كردید آگاهتان خواهد كرد.
پیام دیگری که از این آیه می توان برداشت کرد، این است که همۀ این کتب وحیانی از منشأ الهی برخوردارند و اگر با همدیگر تفاوتی داشته باشند، برحسب شرایط و مقتضیات خاصّ خود است و از رهگذر همین شرایط زمان و مکانی است که مسئلۀ نسخ شرایع مطرح می گردد و عبارت وَ لَوْ شاءَ اللهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً متذکر می شود که اگر خداوند می خواست شرایع پیشین را نسخ نمی کرد، ولی این نسخ به معنای عدم حقانیت چنین شرایعی نیست، بلکه مراد پایان یافتن زمان اعتبار احکام شرایع پیشین با ظهور شریعت اسلام است. همان طور که حضرت عیسی(ع)در عین این که مصدق تورات بود، ولی برخی از احکام آن را تغییر داد:
وَ مُصَدِّقاً لِما بَینَ یدَی مِنَ التَّوْراةِ وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذی حُرِّمَ عَلَیكُمْ وَ جِئْتُكُمْ بِآیةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللهَ وَ أَطیعُونِ؛ (آل عمران: 50)
و تصدیق كنندۀ تورات هستم كه پیش روى من است و تا بر شما بعضی از چیزهایى را که حرام شده، حلال كنم و نشانه‏اى از پروردگارتان به شما آورده‏ام. پس، از خدا پروا کنید و از من پیروى نمایید.
پیامبر(ص) در روایتی از کتاب خود به عنوان کتاب مهیمن و ناسخ یاد می کند:
إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ كِتَابِی الْمُهَیمِنَ عَلَى كُتُبِهِمُ النَّاسِخَ لَهَا؛ (طبرسی، 1403: ج1، 49؛ مجلسی، 1404: ج9، 291 و ج16، 329)
همانا خدای عزّوجلّ کتاب مرا بر کتاب های آنان کتاب حاکم و ناسخ قرار داده است.
می توان گفت که کتاب پیامبر(ص) در عین تصدیق الهی بودن کتاب های پیش از خود، به نوعی دارای اشرافیت و حاکمیت است و این از باب کامل و جامع بودن در مقابل آن کتاب هاست. مثال آن به این می ماند که فردی می خواهد به مرحلۀ بالای علم برسد، ولی ظرفیت و سن او اقتضا می کند که تا آن مرحله مواردی را یاد بگیرد، ولی وقتی به آن مرحله رسید، ظرفیت فراگیری علوم جامع را دارد. او در این مرحله فرمول ها و محورهای اصلی را که قبلاً یاد گرفته انکار نمی کند، بلکه در عین پذیرش آن ها، برخی از گزینه های فرعی را حذف یا در آن ها تغییر ایجاد کرده و شکل کامل و بی نقص آن ها را فرا می گیرد. حال مهیمن بودن کتاب و آیین پیامبر در مقابل کتب آسمانی پیش از خود به این معناست که می تواند هر گونه تصرفى در آن ها بنماید، پاره اى احكام آنها را نسخ و پاره اى دیگر را تكمیل كند.
بنابراین آیات مورد بحث با صراحت تأکید دارند که آینده برای اسلام رقم خورده است و اسلام تنها دینی است كه در پایان تاریخ بشر چیره و غالب خواهد شد.
شاید سؤال شود که اگر قرآن هدایتی برای تمام مردم است، همین وصف برای برای تورات نیز بیان شده است و اگر دعوت پیامبر(ص) جهانی است و تمام مردم را دربر می گیرد، دعوت حضرت موسی(ع)نیز عمومیت دارد و شامل همۀ مردم می شود؟
پاسخ آن است که آیات مربوط به دعوت حضرت موسی(ع)در قرآن دارای سه شکل است:
الف) آیاتی که حضرت موسی(ع)در آن ها قوم بنی اسرائیل را مورد خطاب قرار می دهد:
وَ آتَینا مُوسَى الْكِتابَ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَني‏ إِسْرائیلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُوني‏ وَكیلاً؛ (اسراء: 2)
و به موسى كتاب دادیم و آن را هدایتى براى بنى اسرائیل قرار دادیم كه جز من کارسازی مگیرید.
یا آیۀ 23 سورۀ سجده که می فرماید:
وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فی‏ مِرْیَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَني‏ إِسْرائیلَ؛
و در حقیقت به موسى كتاب دادیم. پس، در دیدار او با خدا شک مکن و آن را هدایتی برای بنی اسرائیل گردانیدیم.
ب) آیاتی که دعوت حضرت موسی(ع)را متوجه فرعون و اطرافیان او می کند:
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى‏ وَ هارُونَ إِلى‏ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمینَ؛ (یونس: 75)
آن گاه پس از آنان، موسى و هارون را با آیاتمان به سوى فرعون و بزرگان قوم او مبعوث كردیم، پس گردن كشى كردند و قومی تبهکار بودند.
ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى‏ وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبینٍ * إِلَى‏ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً عَالِینَ؛ (مؤمنون: 45 - 46)
سپس موسى و برادرش هارون را با آیات خود و حجتى روشن به سوی فرعون و بزرگان قوم او فرستادیم، پس گردن كشى كردند و قومی گردن کش بودند.
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى‏ بِآیَاتِنَا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ * إِلى‏ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ قارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذَّابٌ؛ (غافر: 23 - 24)
و در حقیقت موسى را با آیات خود و حجت روشن فرستادیم، به سوى فرعون و هامان و قارون، پس گفتند: او جادوگرى دروغ گوست.
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى‏ بِآیاتِنا إِلى‏ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَقالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعالَمینَ؛ (زخرف: 46)
و در حقیقت موسى را با آیات خود به سوى فرعون و بزرگان قوم او فرستادیم گفت: همانا من رسول پروردگار جهانیانم.
ج) آیاتی که بیان گر عمومی بودن دعوت حضرت موسی(ع)است:
وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللهُ عَلى‏ بَشَرٍ مِنْ شَی‏ءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذی جَاءَ بِهِ مُوسى‏ نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ؛ (انعام: 91)
و آن گاه که [يهوديان] گفتند: «خدا چيزى بر بشرى نازل نکرده، بزرگى خدا را چنان که بايد نشناختند. بگو: چه کسى آن کتابى را که موسى آورده است نازل کرده؟
نَزَّلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجیلَ * مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا بِآیَاتِ اللهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ وَ اللهُ عَزیزٌ ذُو انْتِقامٍ؛ (آل عمران: 3 - 4)
اين کتاب را در حالى که مؤيد آن چه [از کتاب هاى آسمانى] پيش از خود است، به حق [و به تدريج] بر تو نازل کرد، و تورات و انجيل را. پيش از آن براى رهنمود مردم فرو فرستاد، و فرقان [جداکنندۀ حق از باطل] را نازل کرد. کسانى که به آيات خدا کفر ورزيدند، بى‏ترديد عذابى سخت خواهند داشت، و خداوند، شکست‏ناپذير و صاحب‏انتقام است.
با توجه به این آیات می توان گفت درست است که عبارت «هُدىً لِلنَّاسِ برای تورات بیان شده است، ولی در کنار آن آیات بسیاری هست که نشان می دهد رسالت و دعوت حضرت موسی(ع)تنها مخصوص قوم بنی اسرائیل بوده، اما رسالت حضرت محمّد(ص) برای تمام مردم جهان در همۀ اعصار است؛ زیرا بعد از ایشان پیامبری نیست و خاتَمَ النَّبِیین نامیده شده است:
مَا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لَكِنْ رَسُولَ اللهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ كانَ اللهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیماً؛ (احزاب: 40)
محمّد پدر هیچ یک از مردان شما نیست، ولى رسول خدا و خاتم پیامبران است. و خدا همواره بر هر چیزى داناست.
از طرف دیگر آیین او کامل ترین و جامع ترین آیین هاست:
الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِي‏ وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً؛ (مائده: 3)
امروز دینتان را برای شما کامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین براى شما پسندیدم.
بنابراین آیات مورد بحث با صراحت تأکید دارند که آینده برای اسلام رقم خورده است و اسلام تنها دینی است كه در پایان تاریخ بشر چیره و غالب خواهد شد.
نتیجه
خداوند تمام اصول و ساز و کارهایی که برای سعادت واقعی آدمی نیاز است، یا در كتابش نازل كرده یا این که به رسول خود حضرت محمّد(ص) دستور داده تا برای مردم تبیین نماید و همین امر بیان گر توانمندی و ظرفیت درونی اسلام برای عالم گیر شدن است؛ زیرا در عین این که به خواسته ها و ارزش های درونی و اخلاقی آدمی توجه دارد، در همان حال به خواسته های دنیوی و مشروع آن توجه داشته و در هیچ مورد افراط و تفریط را در پی نگرفته است. هم دارای قوانین و احکام ثابتی است که اصالت آن را در طول زمان ها و اعصار حفظ کرده و هم این که برای دوران حیات مختلف بشر متناسب با نیازهای او دارای تدابیر و راهکارهای اصولی است و آن برخورداری از منابع گسترده ای است که می تواند متناسب با شرایط گوناگون قوانین ثابت و متغیر را عرضه كند. از سوی دیگر، ریشۀ جاودانگی دین اسلام در جامعیت و همه بعدی بودن آن است. بنا بر اقتضای شرایط، کتب وحیانی در ادوار مختلف بر رسولان الهی نازل می شدند تا آموزه های خاصّ آن دوره را بر مردم عرضه نمایند و آیین پیامبر(ص) در عین تصدیق تورات و انجیل اصلی، محیط و حاکم بر آن ها و ناسخ احکام آن هاست و اگر خداوند می خواست شرایع پیشین را نسخ نمی کرد؛ ولی این نسخ به معنای عدم حقانیت چنین شرایعی نیست، بلکه مراد پایان یافتن زمان اعتبار احکام شرایع پیشین با ظهور شریعت اسلام است. پس خداوند متعال وعده داده و تصریح فرموده است که دین اسلام بر همۀ آیین ها غلبه خواهد کرد:
هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ؛ (توبه: 33؛ صف: 9؛ فتح: 28)
او كسى است كه پیامبرش را به هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همۀ دین ها پیروز گرداند.
این از باب کامل و جامع بودن در مقابل شرایع پیشین است که می تواند هر گونه تصرفى در آن ها بنماید؛ پاره اى احكام آن ها را نسخ و پاره اى دیگر را تكمیل كند و آیات فراوانی بر دعوت عمومى پیامبر(ص) و رسالت جهانى آن حضرت دلالت دارند تا دین حق در سراسر جهان حاکم گردد.

منابع
1
-ابن اثیر، علی بن محمّد، النهایة فی غریب الحدیث والاثر، بی جا، بی نا، بی تا.
2
-ابن عاشور، محمّد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی جا، بی نا، بی تا.
3
-ابن عجیبه، احمد بن محمّد، البحر المدید فى تفسیر القرآن المجید، قاهره، انتشارات دکتر حسن عباس زکی، 1419ق.
4
-ابن فارس، احمد بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق.
5
-ابن منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
6
-ابیاری، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة، بی جا، مؤسسة سجل العرب، 1405ق.
7
-آل غازى، عبدالقادر ملّا حویش، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، چاپ اول، 1382ق.
8
-آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالكتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
9
-اندلسى، ابوحیان محمّد بن یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
10
-بغدادى، علاءالدین على بن محمّد، لباب التأویل فى معانى التنزیل (تفسیر الخازن)، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
11
-بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فى تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1420ق.
12
- بلخى، مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، 1423ق.
13
-بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1418ق.
14
-ثعلبى نیشابورى، ابواسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1422ق.
15
-جرجانى، ابوالمحاسن حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان (تفسیر گازر)، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1377ش.
16
-جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد، الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، مصر، دارالکتب العربی، بی تا.
17
- حسینى استرآبادى، سید شرف الدین علی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطّاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، چاپ اول، 1409ق.
18
-حسینی همدانی، سید محمّدحسین، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران، کتاب فروشی لطفی، چاپ اول، 1404ق.
19
-حقی بروسوی، اسماعیل، روح البیان، بیروت، دارالفکر، بی تا.
20
-دخیل، على بن محمّد علی، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ دوم، 1422ق.
21
-دمشقى، ابن کثیر اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم لابن كثیر، بیروت، دارالكتب العلمیة، چاپ اول، 1419ق.
22
-رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن، مشهد، بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوی، 1408ق.
23
-رازى، فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.
24
-راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق _ بیروت، دارالعلم _ الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.
25
- زمخشری، محمود، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.
26
-سمرقندى، نصر بن محمّد بن احمد، بحرالعلوم، بی جا، بی نا، بی تا.
27
-شریف رضی، ابوالحسن محمّد بن الحسین بن موسی، نهج البلاغه (نسخۀ صبحی صالح)، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1370ش.
28
-شریف لاهیجى، محمّد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، 1373ش.
29
-شوكانى، محمّد بن علی، فتح القدیر بین فنی الروایة و الدرایة من علم التفسیر، دمشق، دار ابن کثیر، چاپ اول، 1414ق.
30
-شیبانی، محمّد بن حسن، نهج البیان عن كشف معانى القرآن، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، چاپ اول، 1413ق.
31
-صادقی تهرانی، محمّد، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم، نشر مؤلف، چاپ اول، 1419ق.
32.
، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنّة، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، 1365ش.
33
- طباطبایى، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: سید محمّدباقر موسوى همدانى، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏، چاپ پنجم، 1417ق.
34
-طبرسی، ابومنصور احمد بن علی، الإحتجاج، مشهد، نشر مرتضی، 1403ق.
35
-طبرسی،‏ فضل بن حسن، مجمع البیان لعلوم القرآن، تهران، انتشارات فراهانی، چاپ اول، 1360ش.
36
-طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت،دارالمعرفة، چاپ اول، 1412ق.
37
-طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران، كتاب فروشى مرتضوى، چاپ سوم، 1375ش.
38
-طوسی، محمّد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن (التبیان الجامع لعلوم القرآن)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
39
-طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، نشر اسلام، چاپ دوم، 1378ش.
40
-عروسى حویزى، عبد على بن جمعة، نورالثقلین، تهران، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1415ق.
41
-فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، انتشارات هجرت، چاپ دوم، 1410ق.
42
-فیض کاشانی، ملّا محسن، الأصفى فى تفسیرالقرآن، قم، مركز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1415ق.
43
-فیومی، احمد بن محمّد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الكبیر للرافعی، بی جا، بی نا، بی تا.
44
-قاسمى، محمّد جمال الدین، محاسن التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1418ق.
45
-قرشى، سید على اكبر، احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، 1377ش.
46
-قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لأحكام القرآن، تهران، ناصرخسرو، چاپ اول، 1364ش.
47
-قمى مشهدى، محمّد بن محمّدرضا، كنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1368ش.
48
-كاشانى، ملّا فتح الله، زبدة التفاسیر، قم، بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول، 1423ق.
49
-کلینی، محمّد بن یعقوب الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1365ش.
50
-گنابادی، سلطان محمّد، بیان السعادة فى مقامات العبادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، 1408ق.
51
-مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404ق.
52
-مظهری، محمّد ثناءالله، التفسیر المظهری، پاکستان، مکتبة رشدیة، 1412ق.
53
-میبدى، رشیدالدین احمد بن ابى سعد، كشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، 1371ش.
54
-نیشابورى، نظام الدین حسن بن محمّد غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1416ق.
55
-نرم افزار «حدیث ولایت (مجموعه بیانات مقام معظم رهبری)، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، بی تا.

 

آدرس مطلب: http://www.ayandehroshan.com/vdcakmno149ne.5k4.html

 

  


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه‏ السلام : أفضَلُ الأدَبِ ما بَدَأتَ بِهِ نَفسَكَ

بهترين ادب آن است كه از خود آغاز كنى.

ميزان الحكمه ، حدیث ۳۶۹