Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204623
تاریخ انتشار : 22 اسفند 1395 15:0
تعداد بازدید : 609

نكته‏اي روانشناختي تربيتي در الميزان

نكته‏اي روانشناختي تربيتي در الميزان سيّد ابراهيم سيّد علوي قرآن كريم كه وحي و سروش آسماني است و بر قلب نازنين رسول اكرم(ص) نزول يافته، منشاء حيات علمي و معنوي و سرچشمه ي پر بار فرهنگ انساني است. اين كتاب مقدّس در زمينه ي شناخت زواياي وجود آدمي و در تبيين آنچه كه موجب ارتقا و تكامل هويّت او مي شود، رهنمودهاي ارزنده اي دارد و عالمان ربّاني و مفسّران مكتب اهل بيت همچون غوّاصان دُرر معاني از اين اقيانوس ژرف و ناپيدا كرانه گوهرهاي نفيس به چنگ آورده و جويندگان و سالكان راه حق را سيراب و كامياب مي سازند. موضوع مورد پژوهش ما در اين مقال كوتاه، نكته اي است كه علاّمه طباطبايي (قدس سرّه) در تفسير آيه ي چهل ونهم سوره ي نساء به بيان آن پرداخته و از روي حقيقتي كه همچنان بر بسياري از مردمان متديّن و پيرو مكتب قرآن، پوشيده مانده، پرده برداشته است و با اين كار ارزشمند در واقع گامي بزرگ در مسير عرفان حق تعالي برداشته و با سفتن آن دُرّ گرانبها، تشنگان زلال معرفت و تلاشگران در راه تهذيب نفس و پالايش روح و روان را مدد رسانده است و حجاب از چهره ي يك جهل مركّب كنار زده است.

بدیهی است انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

 

نكته‏اي روانشناختي تربيتي در الميزان

 

سيّد ابراهيم سيّد علوي

قرآن كريم كه وحي و سروش آسماني است و بر قلب نازنين رسول اكرم(ص) نزول يافته، منشاء حيات علمي و معنوي و سرچشمه ي پر بار فرهنگ انساني است. اين كتاب مقدّس در زمينه ي شناخت زواياي وجود آدمي و در تبيين آنچه كه موجب ارتقا و تكامل هويّت او مي شود، رهنمودهاي ارزنده اي دارد و عالمان ربّاني و مفسّران مكتب اهل بيت همچون غوّاصان دُرر معاني از اين اقيانوس ژرف و ناپيدا كرانه گوهرهاي نفيس به چنگ آورده و جويندگان و سالكان راه حق را سيراب و كامياب مي سازند.
موضوع مورد پژوهش ما در اين مقال كوتاه، نكته اي است كه علاّمه طباطبايي (قدس سرّه) در تفسير آيه ي چهل ونهم سوره ي نساء به بيان آن پرداخته و از روي حقيقتي كه همچنان بر بسياري از مردمان متديّن و پيرو مكتب قرآن، پوشيده مانده، پرده برداشته است و با اين كار ارزشمند در واقع گامي بزرگ در مسير عرفان حق تعالي برداشته و با سفتن آن دُرّ گرانبها، تشنگان زلال معرفت و تلاشگران در راه تهذيب نفس و پالايش روح و روان را مدد رسانده است و حجاب از چهره ي يك جهل مركّب كنار زده است.

خودستايي ممنوع

ألـم تـر الي الذين يزكّون أنفسهـم بل اللّه يزكّي من يشاء و لا يظلمون فتيـلاً (نســاء، 4/49)، آيا نديدي كساني را كه تزكيه ي نفس و خود ستايي مي كنند؟ ! بلكه خداوند است كه هر كه را بخواهد تزكيه مي كند و مي ستايدش و احدي از آنان، مورد ظلم و ستم واقع نمي شوند.
در اين آيه ي شريفه، مردم از تزكيه ي نفس و خودستايي،منع و نهي شده اند و اين امر را فقط براي خداي عزّوجل مجاز شمرده است كه او بدون ظلم و اجحاف و بي تضييع حق كسي، تزكيه فرموده و ستايش مي فرمايد.
بايد ديد كه مراد از تزكيه در اين آيه ي شريفه، چيست و تزكيه ي مورد منع و نهي كدام است و نسبت آن با تزكيه ي لازم و مورد تأكيد قرآن كريم چيست؟!

مفهوم تزكيه

از نظر راغب اصفهاني، تزكيه اصل مفهوم زكات، رشد ونمّو حاصل از بركت الهي است و تزكيه ي نفس آدمي دو نوع است.
1. فعلي و كرداري، كه آن عملي است پسنديده و كاري است مرغوب و شارع مقدّس به آن امر فرموده ا ست و مقصود از آيات سوره هاي اعلي و شمس اين نوع تزكيه است.
قد افلح من تزكّي (أعلي، 14/18) رستگار شد آن كس كه پاكيزه گرديد.
قد أفلح من زكّيها و قد خاب من دسّيها (شمس،91/9ـ10) رستگار گرديد هر كس كه نفس را تزكيه كرد و پاكيزه اش ساخت و زيانكار شد هر كه آن را بيآلود.
پيامبران الهي و رسول گرامي اسلام نيز، چنين تزكيه اي را هدف داشته اند و آن را، جزو تعاليم اصلي شريعت خود مي دانستند.
2. كلامي و گفتاري، و آن مثل ستودن خويشتن به عدالت و پاكي و ديگر صفات است، چنين تزكيه و خودستايي، كه توسط خود آدمي صورت مي گيرد، زشت و نكوهيده است و خداوند متعال، از آن منع و نهي فرموده است. باز داشت از چنين تزكيه و خود ستايي گامي است در تربيت انساني، زيرا خودستايي و تعريف و تمجيد از خويشتن خويش، عقلاً و شرعاً زشت و نكوهيده است.
از حكيمي پرسيدند: آن چيست كه هر چه حق و راست باشد باز هم نيكو و پسنديده نيست؟ گفت: تعريف و ثناگويي خود و به اصطلاح خودستايي!1
علامه ي طباطبايي مي نويسد: آيه ي مورد بحث، بخشي ازآياتي است كه حال و وضع اهل كتاب را بيان مي كند و ظاهراً اين مردمِ خود ستا، اهل كتاب و يا برخي از ايشان هستند ولي در آيه ي شريفه، با وصف اهل كتاب ياد نشده اند زيرا شايسته نيست كه عالمان الهي و منسوبان به كتب آسماني و آشنايان با آيات خدايي، با چنان صفات زشت و با آن گونه رذايل، موصوف شوند، زيرا اتّصاف به چنان صفتي و اصرار داشتن به چنان حالي، درواقع خود نوعي دور شدن از علم و دانش الهي و كتاب آسماني است.
مؤيّد اين احتمال كه آنان، همه ي اهل كتاب نيستند و فقط عدّه اي منحرف به آن چنان انحطاط عملي گرفتارند، آياتي است كه وضع و حال عده اي يهود و نصاري را حكايت مي كند.
وقالت اليهود والنصاري نحن أبناء الله وأحبائه (مائده، 5/18)، يهود و نصاري گفتند: ما پسران خدا و دوستان او هستيم

و در ديگر جا از ايشان نـقل فرمود: و قالوا لن تمسّنا النار إلاّ أياماً معدودة
(بقره،2/80)، و گفتند: آتش جز چند روزي ما را فرا نخواهد گرفت .
يهود مي پنداشتند كه آنها فقط، اهل ولايت الهي اند و ا ين مزيّت به ايشان اختصاص دارد و قرآن طي آيه اي ازاين پندار پرده برداشت و فرمود:
يا أيّها الذين هادوا إن زعمتم انّكم أولياء للّه من دون الناس فتمنّوا الموت إن كنتم صادقين (جمعه، 62/6)، اي يهوديان! اگر مي پنداريد كه شما فقط اولياء و دوستان خدا هستيد و نه ديگران پس آرزوي مرگ كنيد و لقاي خدا را بخواهيد اگر راستگو هستيد؟ !
اين سلسله آيات درباره ي يهود و نصاري، شواهد روشني است مبني براين كه آنان مردماني مستكبر و خود بزرگ بين هستند و هرگز در برابر حق و حقيقت خاضع و تسليم نيستند و به خداوند سبحان و آيه هاي او ايمان راستين ندارند و به همين سبب مستحقّ لعن و نفرين الهي شده و در اثر همين خودبيني و خودستايي به چنان نكبتي گرفتار گشته اند.
استاد علاّمه در ادامه ي بحث چنين مي نويسد: اين، نوعي پي گيري موضوع خودستايي ممنوع و ردّ عمل زشت تعريف و تمجيد ازخويشتن خويش است كه در آغاز آيه مطرح شده است.
توضيح آنكه: ستايش و تعريف و تمجيد، از شؤون پروردگار متعال است و به او اختصاص دارد و امّا انسان هر چند كه با صفات فاضله و خصال نيكو و پسنديده، موصوف باشد و به انواع فضيلت هاي اخلاقي و روحي آراسته باشد با اين وجود به چنان مزايا و دارندگي ها ، نبايد اعتماد كند زيرا اعتماد و اتّكا به آنها او را از خدا غافل مي كند و سرانجام به استقلال انگاري و تصوّر بي نيازي از خدا، مي كشاند و چنان چيزي از دعوي خدايي و ادّعاي الوهيّت و شراكت با خالق هستي، سردر مي آورد.!
بينوا انسان كه مالك هيچ نفع و ضرر، سود و زيان و مرگ و حيات براي خود نيست، چگونه مي تواند بي نياز از خداوند غني مطلق باشد؟ او در هر خير و شر و در اصل هستي و در تمام شؤون حيات و زندگي و خيري كه مي پندارد مالك آنست و در همه ابزار و وسايل، به خداوند وابسته است و همه خير بدون استثنا ملك مطلق خداوند است پس براي انسان چه باقي مي ماند؟2
اين چنين غرورو خودبيني كه انسان را به تزكيه ي نفس و خود ستايي وامي دارد از رذايل اخلاقي ريشه دار، بلكه ريشه ي رذايل نفساني است و اين گونه انسان هاي مغرور، تنها به خود اعتماد مي كنند بي آنكه خويشتن را محتاج خدا بدانند و ازاين صفت رذيله، صفت زشت ونكوهيده ي ديگري مي زايد كه تكبّر و خود بزرگ بيني، باشد و همين به اوج شدّت خود مي رسد و به صورت سلطه جويي بر بندگان خدا در مي آيد و در نتيجه، انسان هاي آزاده را به بند مي كشد و به بردگي وا مي دارد و به آنان هر نوع ظلم و تجاوز را روا مي شمارد و تمام حرمت هاي الهي را هتك مي كند و بي آنكه حق داشته باشد، خون مردم بي گناه را مي ريزد و با آبروي اشخاص محترم بازي مي كند و اموال و دارايي مردم را حيف و ميل مي نمايد و همه اين بديها ـ تازه ـ وقتي است كه آن ها، يك صفت و خصلت فردي باشند، امّا اگر از جنبه فردي و شخصي بگذرد و به صورت خلق و خوي اجتماعي، گروهي و ملّي در آيد خطر و مصيبت بس عظيم تر خواهد بود زيرا تباهي نوع انساني و گسترش فساد در روي زمين را به دنبال خواهد داشت و اين همان چيزي است كه خداوند هشدار داده و فرموده است:
و منهم من أن تأمنه بدينار لا يؤدّه اليك إلاّ ما دمت عليه قائما ذلك بأنّهم قالوا ليس علينا في الأميّين سبيل (آل عمران، 3/75).
و از ا هل كتاب، كساني هستند كه اگر مال فراواني به آنان امانت بسپاري، تمام و كمال به تو باز مي گردانند و برخي از ايشان هستند كه اگر يك دينار هم به رسم امانت نزد آنان بگذاري به تو بر نمي گرداند مگر آنكه پيوسته بالاي سر او باشي،سبب آنست كه آنان گفتند بر ما در مورد اميّان راهي نيست يعني برما ملامتي نيست و بردن مال ومنال مردمانِ عادي رواست!
بدون ترديد، هيچ انساني نمي تواند براي خود فضيلتي را بر زبان آورد وخويشتن را با آن بستايد اعم ا ز اينكه او در گفته خود صادق و راستگو باشد و ياكاذب و دروغگو.
زيرا او براي خود مالك چيزي نيست امّا خداوند تعالي مالك همه چيزو آن چيزي است كه انسان را مالك آن، قرار داده است و عطا كننده ي همه ي فضيلت ها و مزيّت ها اوست و براي هر كس و هر گونه بخواهد مي بخشد و او مي تواند هر كه را بخواهد تزكيه كند و فضيلتي به وي نسبت دهد و نعمتي به او افاضه فرمايد و خداوند است كه مي تواند هر كه را بخواهد تزكيه كند و بستايد و او را به داشتن صفاتي نيكو و خصالي شريف توصيف نمايد، چنانكه درباره ي پيامبران و ديگر انسان هاي كامل فرمود:
إنّ اللّه اصطفي آدم ونوحاً وآل إبراهيم وآل عمران علي العالمين
(آل عمران،3/33)، همانا خداوند ، آدم، نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان بر گزيد.
واذكر في الكتاب إبراهيم إنّه كان صدّيقاً نبيّاً (مريم، 19/41)، در كتاب از ابراهيم ياد كن كه او پيغمبري راستگو و درست كردار بود.
برگزيده بودن و صادق و راستگو بودن و ديگر وارستگي هاي خُلقي و رفتاري، چيزهايي هستند كه خداوند متعال رسولان و انسان هاي بزرگ را بدانها ستوده است همچون: يعقوب، يوسف، سليمان، موسي، عيسي، ايوب، ادريس،اسماعيل و حضرت محمد صلي الله عليه و عليهم اجمعين كه در سوره هاي انعام، مريم، انبياء، صافّات و ص و جز اينها آمده است. 3
خلاصه آن كه تزكيه، حق خداوند سبحان است و احدي حق شركت در آن را ندارد، زيرا تزكيه و ستايش، از انسان ها از روي ظلم و زياده روي، صادر مي گردد ولي از حق تعالي جز از طريق عدل و به دور ازافراط و تفريط صادر نمي شود و اين است مفهوم و معناي ذيل آيه ي مورد بحث كه فرمود: ولا يظلمون فتيلاً و آن، تعليلِ حكم و بمنزله ي بيان دليل است.
استاد علاّمه ي طباطبايي با توجّه به گفته ي راغب اصفهاني، مي نويسد: آيه، هر چند كه مطلق است و هر دو نوع تزكيه ي قولي و فعلي را به خداوند اختصاص مي دهد و هر دو نوع تزكيه و خود ستايي را نهي مي كند، لكن مورد آيه، تزكيه ي قولي و گفتاري است زيرا تزكيه ي فعلي و آراستگي به فضايل و وارستگي ها، تكليف و فرض است.
پس از بحث و بررسي آيه ي شريفه، دو مطلب، آشكار شد.
1. هيچ صاحب فضيلتي به سبب داشتن آن، نبايد خود بين باشد و خويشتن را با آن بستايد زيرا تزكيه و ستايش انسان ها مخصوص خداوند است و حتي انساني، انسان ديگر را جز با آنچه خداوند آن را فضيلت دانسته نبايد تعريف و تمجيد كند. بنابراين فضايل، همان هايي هستند كه خداوند آنها را فضيلت دانسته و صاحبان آنها را تزكيه فرموده و ستوده است و صفت و خصلتي كه دين آن را فضيلت و ارزش نشناسد و فضل و مزيّت نشمارد، قدر و ارزشي ندارد. لازمه اين كلام آن نيست كه فضايل و ارزش ها در ميان مردم از بين برود و آنان براي صاحبان فضيلت بهايي قايل نباشند و قدر و منزلت ايشان نشناسند و در بزرگداشت ايشان نكوشند، بلكه شناسايي فضيلت ها و حفظ حرمت ارزشها، جزو شعاير الهي است.
ومن يعظّم شعائر الله فانّها من تقوي القلوب (حج،22/32):هر كس شعاير الهي را بزرگ مي شمارد آنها از تقوي و پارسايي دلهاست.
جاهل و نادان در برابرعالِم و دانا بايد خاضع باشند و قدر و منزلت او بشناسند و چنين چيزي از مصاديق پيروي حق است.
«آيا برابرند آنان كه مي دانند و آنانكه نمي دانند» (زمر، 39/9): البتّه عالمان و دانشمندان نيز نبايد به علم و دانش خود مباهات كنند و به ديگران فخر بفروشند و خويشتن را با آن وصف بستايند كه راز همه فضيلت ها در همين، نهفته است (و درخت هر چه پر بار تر باشد سرو شاخه به زير است).
2. موضوعي را كه برخي روانشناسان غربي گفته اند و بعضي اهل بحث و نظر از ما مسلمانان از ايشان تبعيّت كرده و اعتماد به نفس را جزء فضايل نفساني و اخلاق كامل انساني بر شمرده اند مطلبي نيست كه دين اسلام آن را بشناسد و چنان چيزي با مذاق قرآن مطابقت ندارد بلكه تنها چيزي كه قرآن كريم آن را صحيح مي داند اعتماد به خدا و طلب عزّت و حشمت از اوست.
الّذين قال لهم النّاس إنّ النّاس قد جمعوا لكم فاخشوهم فزادهم إيماناً وقالوا حسبنا اللّه و نعم الوكيل (آل عمران، 3/173)، كساني كه مردم به ايشان گفتند توده ها براي از بين بردن شما گرد آمده اند از ايشان بترسيد ولي ايمان ايشان فزوني يافت و گفتند: خدا ما را بس است و او وكيل خوبي است.
در آيات قرآني انسان چنان تربيت مي شود كه نيروها و عزّت ها و عامل هاي آن را از آن خدا بداند و بس و نسبت هاي مجازي و ملك هاي عاريتي او را نفريبد و موجب لغزش او نشود.
ان القوّة للّه جميعاً (بقره،2/165): همه ي نيرو و قوت از آنِ خداوند است و بس.
ان العزّة للّه جميعاً (يونس،10/65): همه ي عزت و حشمت براي خداوند است و بس.4

جمع بندي

از نقطه نظر تعليم و تربيت اسلامي و از ديدگاه روانشناسي و از بُعد عرفان حق تعالي، اعتماد به نفس كه در افواه مردم هم فراوان جاري است و آن را فضيلت نفساني و مزيّت رواني مي انگارند، نه تنها فضيلت نيست و از جنبه ي اخلاق انساني مورد تأييد نمي باشد بلكه آن، نشانه ي دوري از معرفت حق تعالي است و اين معني چنانكه استاد رحمة الله عليه از آيه ي شريفه استفاده كرده اند با فرهنگ قرآني و سنّت قطعي كاملاً مطابق و هماهنگ است زيرا در هيچ آيه اي از آيات ذكر حكيم از انسان خواسته نشده كه به خود اعتماد كند و در احاديث نبوي و روايات امامان معصوم علیهم السلام هم، چنين عبارتي ديده نمي شود البتّه ضعف نفس و برخي صفات منسوب به نفس آدمي در قرآن كريم واحاديث شريف مورد توجّه اند، لكن آنها غير از عنوان مورد بحث مي باشند و اعتماد به نفس در برابر اعتماد به خدا قرار دارد و اعتماد انسان به خويشتن خويش و يا ديگران از نقطه ضعف هاي اخلاقي و رواني است و تنها چيزي كه فضيلت محسوب مي شود: اعتماد، اطمينان، اتكال، توكل و وثوق به خداست و بس و به عبارت ديگر اعتماد به نفس، قسيم اعتماد به خداست و آن دو در تقابل همند و اعتماد به نفس و هر انسان و شخص ديگر از ضعف روحي و كاستي معرفت حق تعالي حكايت دارد و ما براي آنكه بحث به درازا نكشد عنوان هايي را كه به نفس نسبت داده شده و درآيات قرآني و يا احاديث اسلامي، آمده است مورد اشاره قرار داده و به بحث پايان مي دهيم.
الف ـ صفاتي كه به نفس آدمي منسوب اند و به صورت استعداد و بالقوّه در طبيعت هرانساني وجود دارند و احياناً با بروز و فعليّت آنها كيان وجودي شخص شكل مي گيرد مانند: آرامش،اطمينان، اضطرار، تسويل، حديث، جرأت، جسارت، خسارت، خساست، خشم، ذلّت، سخاوت، سلامت، ضعف، طيب، ظرافت، غنا، فتنه ، قساوت و وسوسه ي نفس.
ب ـ صفات و عناويني كه فعلي از افعال نفس اند و به او منسوب مي باشند مثل: اعتدال، توكل،توطين، جهاد، خوف، خشيت، رياضت، شحّ، صيانت، عزّت، عصيان، فساد، معرفت، مخالفت، نسيان، وحشت، هجر و هواي نفس.
ج ـ در بررسي واژه هاي اتكال، اطمينان، اعتماد و وثوق نفس اعم از آن كه مثبت باشند و يا منفي هر دو بعد در احاديث، مشخص شده و در ذكر حكيم و احاديث به نكاتي اشاره شده، لكن هرگز اعتماد به نفس جزو فضايل روح و روان آدمي ياد نشده امّا جمله ها و عنوان هاي زير فراوان به چشم مي خورد:
اتّكال به خدا در جميع امور، اتّكال به حسن اختيار خداوند، اتّكال به رحمت الهي و مغفرت خداوندي، حلم پروردگاري، اتّكال به شفاعت، استغاثه به خدا، اعتماد، اطمينان، توكل و وثوق به خداوند متعال و درخواست نيرو و توان فقط از او.5
امام جواد ?، در يك حديث سرتاسر حكمت و عرفان و در راستاي موضوع بحث مقال، فرمود: «الثقة باللّه تعالي ثمن لكل غال و سلّم الي كل عال»6
وثوق، توكل و اعتماد به خدا، بهاي هر چيز گرانبها و نردبان هر امر بلند و بالاست.
و برتر از كلام حق تعالي و سخن اولياي معصوم چه جاي سخن ديگر است؟!

پاورقيها:


1. ابوالقاسم حسين بن محمد، المفردات/213، تهران: مرتضوي.
2. سيد محمد حسين طباطبايي، الميزان، 4 / 394 .
3.همان، با اقتباس و اختصار.
4. متن كلام استاد: ان ما ذكره بعض باحثينا و اتّبعوا في ذلك ما ذكره المغاربه ان من الفضائل النفسانيه الاعتماد بالنفس، امر لا يعرفه الدين ولا يوافق مذاق القرآن و الذي يراه القرآن في ذلك هو الاعتماد بالله و التعزّز بالله. رك: الميزان، 4/ 398 .
5. معجم الفاظ احاديث بحارالانوار، واژه هاي نفس و توكل و جز آنها.
6. شيخ عباس قمي، الانوار البهيّة/240، چاپ خراسان


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه‏ السلام : أخرِجوا مِنَ الدُّنيا قُلوبَكُم مِن قَبلِ أن تَخرُجَ مِنها أبدانُكُم ، فَفيهَا اختُبِرتُم ولِغَيرِها خُلِقتُم

پيش از آن كه بدن‏هايتان از دنيا بروند ، دل‏هايتان را از آن بيرون ببريد؛ زيرا دنيا آزمايشگاه شماست و براى غير آن ، آفريده شده‏ايد

نهج البلاغة ، خطبه ۲۰۳