Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 241922
تاریخ انتشار : 29 تیر 1397 12:49
تعداد مشاهدات : 121

اسلام و مدرنیسم

این مقاله در سه بخش اصلی تنظیم شده است. در بخش اول که دارای دو بند است، در مورد اسلام به معنای عام و اسلام به معنای خاص بحث شده که در بند اول، اسلام به معنای عام، «تسلیم» در برابر خدا معرفی شده که شامل کسانی می‎شود که این حالت قلبی را داشته باشند؛ و در بخش دوم در مورد اسلام به معنای خاص، یعنی دین مبین اسلام که پیامبر آن، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و کتاب آن قرآن است، بحث شده و به اختلاف مذاهب اسلامی و نیز اختلاف دیدگاه‎ها در قلمرو هر یک از مذاهب اشاره شده؛ مقصود از این بحث، آن است که نشان داده شود وقتی می‎گوییم «اسلام»، منظور، کدام اسلام و کدام مذهب اسلامی و کدام قرائت از مذاهب اسلامی است؟

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

اسلام و مدرنیسم

نویسنده: محمّد جواد حجّتی

اشاره:

این مقاله در سه بخش اصلی تنظیم شده است. در بخش اول که دارای دو بند است، در مورد اسلام به معنای عام و اسلام به معنای خاص بحث شده که در بند اول، اسلام به معنای عام، «تسلیم» در برابر خدا معرفی شده که شامل کسانی میشود که این حالت قلبی را داشته باشند؛ و در بخش دوم در مورد اسلام به معنای خاص، یعنی دین مبین اسلام که پیامبر آن، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و کتاب آن قرآن است، بحث شده و به اختلاف مذاهب اسلامی و نیز اختلاف دیدگاهها در قلمرو هر یک از مذاهب اشاره شده؛ مقصود از این بحث، آن است که نشان داده شود وقتی میگوییم «اسلام»، منظور، کدام اسلام و کدام مذهب اسلامی و کدام قرائت از مذاهب اسلامی است؟
بخش دوم در چهار بند، از «مدرنیسم تاریخی»، «مدرنیسم الحادی»، «مدرنیسم بیطرف» یا «لائیک» و «مدرنیسم پالایش یافته» سخن می گوید. نویسنده در این چهار بند، سعی کرده چهار وجه اصلی از پدیده ی مدرنیسم را ارائه کند که در گذر زمان و شرایط و اوضاع و احوال مختلف جوامع گوناگون، هر یک از این چهار وجه، تحقق خارجی یافته است. مدرنیسم در وجه اول، یک پدیده ی اجتناب ناپذیر و دارای وجه جستجوگر علمی و فنی ترقی خواهی بوده و در وجه دوم، رو در روی با دین و مذهب و معنویت و مقولات ماورای مادی است و در وجه سوم، بی طرف است و در وجه چهارم که وجه پالایش یافته ی مدرنیسم است، دستیار و همکار و ابزار بسیار ارزنده و مفیدی در اختیار دین و معنویت و اخلاق و احکام الهی است.
بخش سوم متکفل بیان این مطلب است که هر کدام از قرائتهایی که در مورد اسلام یا مدرنیسم صورت میگیرد، میتواند ما را به وجوه افتراق یا هماهنگی، نزدیکی یا دوری، ضدیت یا همزیستی این دو مقوله با یکدیگر، آشنا گرداند.
متن اولیه ی این مقاله، متن سخنرانی نویسنده است که بخشی از آن، در گردهمایی اسلام و مدرنیسم در نیشابور، که به همت ریاست محترم دانشگاه پیام نور این شهر برگزار شد، ایراد گردید. در اینجا یادآوری دو نکته خالی از لطف نیست: نخست آنکه خوب بود به توصیهی مرحوم «دکتر معین» عمل میشد و از استعمال این واژه ی خارجی اجتناب کرد و به جای آن، واژهی مأنوس و آشنا و قدیمی «تجدد» به کار می رفت و دیگر آنکه در حالی که «پسامدرنیسم» دارد مدرنیسم را پشت سر میگذارد، بحث تطبیقی پسامدرنیسم و اسلام، بحثی دیگر می طلبد که البته نیاز زمان است.

کدام اسلام، کدام مدرنیسم؟

طرح مسأله: الف- اسلام

1- اسلام به معنای عام

از آنجا که اسلام در «نص» قرآنی به مفهوم عام تر و شامل تر از آیین خاصی که توسط پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده و کتاب مقدس آن «قرآن» است و دارای شریعت معین و مشخصی است، به کار گرفته شده، پارهای برآنند که این نصوص عامّ قرآنی که در آیات بسیار فراوانی آمده است، هر انسان حقیقت جو و حقیقت خواهی را که قلباً و وجداناً در برابر حق و حقیقت تسلیم باشد، شامل می شود. از این دیدگاه، اسلام میتواند آیین هر انسان حقیقت خواه و واقعیت طلب و خداجویی باشد و مسلمان یا مسلم، بر هر شخصی اطلاق شود که جان تسلیم گر در برابر خدا و حقیقت داشته باشد، هرچند یهودی یا مسیحی یا زرتشتی یا پیرو سایر ادیان الهی جهان باشد. برخی از این فراتر میروند و میگویند منکران خدا و ادیان الهی نیز، اگر انکارشان، نه از سر عناد و جمود و کفرورزی و پرده پوشی، بلکه معلول بی خبری و بی اطلاعی و شرایط محیطی و وراثتی و در یک کلمه راه نیافتن به حقیقت باشد؛ نه آنکه حقیقت را یافته باشند و از سر عناد و استکبار، آن را انکار کنند. این ها چون جان و روان و قلبی تسلیم در برابر حقیقت دارند، هر چند حقیقت را نیافته باشند یا در تعیین مصداق حق و حقیقت، دچار اشتباه شده باشند، اینها را نیز میتوان و بلکه باید از نظر ریشه ی لغوی کلمه ی اسلام و حتی اصطلاح قرآنی آن، مسلمان نامید، هر چند از لحاظ اصطلاحی و به معنای تاریخی و دینی و خصوصاً فقهی کلمه، از قلمرو اسلام و مسلمین خارج باشند... در حقیقت از این دیدگاه، اسلام در اصل لغت و در اصطلاح قرآنی، معنایی شامل تر و عام تر از «دین اسلام» به معنای تاریخی و دینی خود دارد.
البته این یادآوری ضروری است که نصوص قرآنی، صراحت تام دارد که شریعت و دینی که در زمان و مکان خاص، بر پیغمبر خاص نازل شده، یعنی همین دین اسلام تاریخی که از بعثت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) در تاریخ معین آغاز شده و کتاب شناخته شدهی آن، قرآن است، این دین، دین اسلام است؛ اما اینکه اسلام منحصراً همین دین تاریخی باشد، آیات قرآن- یا لااقل پارهای از آیات که بسیار هم فراوان است- این را نمیگوید و به طوری که اشاره شد، اسلام در اصطلاح قرآنی بیشتر نظر به حالت تسلیم انسان در برابر خدا دارد که محض حق و تمام حقیقت است اما شریعت خاص و مراسم و مناسک و اعمال عبادی خاص، نمادها و مظاهر حقیقت واقعی اسلام هستند نه خود آن! بنابراین، در عین اینکه این نمادها و مظاهر که در شریعت خاص اسلام، یعنی نماز و روزه و حج و امثال آن متبلور است و یا مظهر و نماد مجسم آنکه کعبه مشرفه است که قبله ی مسلمین جهان است، اینها قطعاً نمادها و مظاهر اسلام به همان معنای عام نیز هستند؛ اما به عنوان مصداق اتم و اکمل، بی آنکه این واژه را از شمول عام، تهی سازد.
اطلاق واژهی «مسلم» یا «مسلمان» در مورد انسانهای مشخصی که آیین خاصی را به نام اسلام پذیرفته و به پیغمبر خاصی، یعنی حضرت محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) ایمان آوردهاند و به کتاب خاصی که همانا قرآن شریف است اعتقاد دارند، اطلاقی است صددرصد مطابق با اصطلاح قرآنی؛ اما با این همه، نمیتوان انسانهای بی شمار و تودههای انبوهی را- که در سراسر تاریخ، میلیاردها انسان را تشکیل میدهند که عناد نداشته و ندارند و قلبی جویای حقیقت و تسلیم در برابر خدا داشته و دارند- را از دایره ی بندگی خدا و تسلیم در برابر خدا خارج دانست؛ خصوصاً آنکه مشاهدات عینی ما در رابطه با متدینان سایر ادیان موجود جهان و نیز آنچه در تاریخ، از معاریف و بزرگان شناخته شده ی اینان که در همه ی ادیان و مذاهب و ملل و نحل جهان از قدیم تاکنون وجود داشته و دارند- به گونهای تردیدناپذیر نشان میدهد که در میان همه ی انسانهای حقیقت جو دارای هر مکتب و نحله و دین و آیینی که بوده و هستند- حالت خلوص و ایمان به خدا و تواضع و عبادت و خدمت به خلق و احسان و گذشت و هر آنچه در قرآن و دین مقدس اسلام- اسلام اصطلاحی و تاریخی ما- مقدس و محترم است، در آنها وجود داشته و دارد و این مفاهیم متعالی دینی نزد آنها بسیار معتبر و مقدس است. نتیجه آنکه اسلام به معنای عام، عبارت است از حالت قلبی و روحی انسانی که در برابر حق و حقیقت خاضع و تسلیم است، هر چند در معنای خاص، دینی است که پیغمبر آن حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و کتاب آن قرآن و قبلهی آن کعبه است و دارای شریعت و شعائر و مناسک ویژهای است.

2-اسلام به معنای خاص

با این همه، ما فرض میکنیم استنباط فوق از اصطلاح اسلام به معنای عام آن اشکال و ایراد داشته باشد و اسلام و مسلم در قرآن شریف و در آموزشهای سنت که از لسان حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و آموزگاران اولیه و نخستین اسلام به دست ما رسیده، تنها بر پیروان حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و معتقدان به قرآن شریف اطلاق شود و اطلاق حقیقی این واژه، بر منتحلین به سایر ادیان و نحل از باب مجاز و یا از دیدگاه فراتاریخی و امثال آن باشد... (که این بحث را در جای خود باید تنقیح کرد)... باری، بر این فرض، اسلام با همین خصوصیاتی که می دانیم و توضیح آن زاید به نظر میرسد، یعنی همین دین اسلام که اصول آن را توحید و نبوت و معاد میدانیم و پیغمبر آن، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و کتاب آن، قرآن و قبلهی آن، کعبه است و فرایض و مناسک و عبادات خاصی دارد؛ از قبیل نماز و روزه و حج و... دارای احکام و قوانین خاصی است که پاره ای از آن در قرآن آمده و بیشتر آن در سنت بیان شده است. همان طوری که میدانیم، اسلام دارای مذاهب متعددی است که پنج مذهب اصلیش برای همه معروف است و ما- شیعیان اثنی عشری- که بیشتر مردم ایران را تشکیل میدهیم، پیرو مذهب جعفری (علیه السلام) هستیم که از سوی سایر مذاهب اسلامی، یعنی شافعی، مالکی، حنفی و حنبلی، به رسمیت شناخته شده ایم؛ اما نه به طور عام و کامل؛ یعنی پارهای از سایر مذاهب اسلامی، ما شیعیان را مسلمان نمیدانستند و اکنون نیز نمی دانند و در میان ما شیعیان نیز کسانی- حتی در میان علما و بزرگان- بودهاند و هستند که غیر شیعه را مسلمان نمیدانسته و نمیدانند!
با این بیان، روشن است که محتوای واقعی و عام و شامل اسلام، یعنی واقعیت اسلامی که حضرت محمد (صلی الله علیه وآل وسلم) پیامبر آن بوده و قرآن، کتاب آن است، با وصف وضوح و روشنایی ای که دارد، در میان خود مسلمانان نیز، مورد وفاق نیست و همه ی مسلمان ها از این اصطلاح، یک معنی اراده نمی کنند... و هر فرقه و مذهب، به دلایلی که بسیار مفصل است و در کتب کلامی فرق مختلف اسلامی آمده، فرقه های دیگر را یا خارج از اسلام می داند و یا لااقل منحرف از اسلام واقعی می شمارند. بر اثر تحولات تاریخی و آمیزش بیشتر فرق اسلامی با یکدیگر و تهاجمات و حملات طولانی دشمنان اسلام به مسلمانان به خصوص در جنگ های صلیبی و در قرون اخیر و با ظهور داعیان بزرگ وحدت اسلامی از قبیل سید جمال الدین اسدآبادی، محمد عبده، کاشف الغطاء، شرف الدین، آیت الله بروجردی، شیخ شلتوت و امام خمینی، ایده ی وحدت اسلامی و تکیه بر مبانی عقیدتی مشترک و سعی در رفع اختلافات مذهبی، زنده شده است؛ اما با این همه، وحدت اسلامی به هیچ رو به معنای از بین رفتن مذاهب مختلف اسلامی و تفسیر و تأویل های بسیار متفاوت از اصول و مبانی و نصوص دینی، (حتی در قلمرو مذهب خاص) نیست؛ چرا که ناگفته پیداست که قرائت های مختلف و حتی متضاد از ابعاد عقیدتی و اخلاقی و عملی دین اسلام به خصوص در سده ی اخیر و بالاخص در دهه های اخیر، در میان جوامع حوزوی و دانشگاهی ممالک اسلامی به شدت رواج دارد. برای ارائه ی مصادیق عینی و ملموس از این واقعیت (و هم برای نزدیک شدن به مقصد مقاله) کافی است که آنچه میان علمای اسلام در مواجهه با پدیده های نوین تمدن غرب در یکی دو سده ی اخیر گذشته است، مورد عنایت قرار گیرد که از نفی مطلق و طرد همه جانبه ی همه ی دستاوردهای مادی و معنوی عصر جدید آغاز شده است و تا پذیرش موردی و گام به گام بسیاری از راه کارهای عملی در قلمروهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و نظامی و جز این ها، تحول و تکامل یافته است که می توان در ذکر مصادیق به مواجهه ی دانشمندان مسلمان با مقولاتی مثل دموکراسی، حاکمیت ملی، سوسیالیسم، روابط دین و سیاست، حقوق زن، حقوق بشر، روابط بین الملل، استقلال و عدم دخالت دولت های مستقل در امور یکدیگر، آزادی اجتماعی و سیاسی و صدها... از این قبیل مفاهیم عصر جدید اشاره کرد.
این اشارات گذرا برای کوتاه کردن راه و نزدیک شدن به هدف این گفتارست وگرنه اشاره به دیدگاه های متفاوت و متضاد فلسفی و کلامی و فقهی، نه تنها میان مذاهب مختلف اسلامی بلکه حتی در محدودهی مذهب خاص، افزون از شمار است. نمونه وار به مسأله ی «دین و سیاست» و «حدود دخالت دین در سیاست» و «جایگاه علمای دین در ادارهی سیاسی و دنیوی امور مردم» اشاره میکنم که در جوامع اسلامی اعم از شیعه و سنی از دیرباز، بحثهای بسیار برانگیخته و هنوز این بحث ها ادامه دارد و در میان معتقدان به عدم تفکیک دین از سیاست نیز در شکل های گوناگون حکومت دینی اختلاف فراوان است. از آن جمله میتوان به مسأله ی حاد کشور پس از انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ی ولایت فقیه اشاره کرد. به نظر میرسد که در چارچوب مذهبی از مذاهب اسلامی که در مورد ما مذهب جعفری است، پیرامون مقولات گوناگون از جمله مسأله ی محوری حکومت، دیدگاهها و قرائتهای بسیار متفاوت و متضاد وجود دارد که همه، با حفظ اعتقاد به اصول مشترک دینی و مذهبی است؛ یعنی نمیتوان دارنده ی یک نظریه را در این مقولات و مثلاً در مقوله ی حکومت خارج از قلمرو دین و مذهب شمرد و یا یک نظریه را عین دین و مذهب، قلمداد کرد. پس اسلام و مسلمان به معنای خاص نیز انواع و اقسام فراوان دارد و ما که میخواهیم در مورد اسلام و مدرنیسم سخن بگوییم، باید بدانیم که از کدام قرائت از اسلام و در چارچوبه ی کدام مذهب و مسلک و نحله ی دینی و مذهبی سخن میگوییم؟
از آنچه گذشت، پرسش اصلی ما در عنوان این مقاله، خودنمایی میکند و آن اینکه: در مقولهی اسلام و مدرنیسم از کدام اسلام (اسلام به معنای خاص)، یعنی از کدام قرائت اسلامی در چارچوبه ی عقیده ی عام اسلامی، سخن میگوییم؟ آیا از قرائتی سخن می گوییم که اصولاً هرگونه پدیده ی نو را نفی میکند و بر آن است که کمال دین اسلام به معنای بی نیازی تام و تمام، از همه ی دستاوردهای علمی و فکری بشر- خصوصاً غیرمسلمانها- است؟ و یا مراد از اسلام، آن قرائت از اسلام است که آن را آئینی صرفاً در رابطه ی فردی / شخصی با خدا میداند و هرگونه دخالت دین را در امر دنیا و منجمله در امر سیاست، خارج از قلمرو وظایف دین میداند؟ و میان این دو قرائت کاملاً متضاد که از یکسو، افراط کامل و در سوی دیگر تفریط کامل است، طیف های رنگارنگ و متفاوتی از برداشت ها و نظریههاست که سر به هزاران میزند و تحقیق و بررسی آنها، دهها جلد کتاب قطور را، در برمیگیرد.

ب- مدرنیسم (تجدد)

1-مدرنیسم تاریخی

از مقوله ی «اسلام که بگذریم، به مقوله ی «مدرنیسم» میرسیم که آن نیز دارای تفسیر و تأویلهای متفاوت است و بدون توجه به تفاوت و حتی تضاد این تفسیرها، نمیتوان در مورد اسلام و مدرنیسم به درستی سخن گفت.
در این بخش از سخن، ناگزیر از ارائه ی تعریف اجمالی از آنچه از واژه ی «مدرنیسم» یا «تجدد» درمی یابیم، هستیم و از این رو مدرنیسم را مقولهای اجتماعی تاریخی تعریف میکنیم که در برههای از زمان و مشخصاً در جریان «رنسانس» در اروپا پدید آمد و تا کنون ادامه دارد. این پدیده که در قلمرو زندگی عقیدتی و اخلاقی و فردی و اجتماعی بشریت، تحولات و دگرگونی های بنیادین بوجود آورده، بر پایه ی تردید و تشکیک و ویران سازی سازمانهای عقیدتی و اخلاقی و سیاسی و اجتماعی و اقتصادی دیرینه ی بنی نوع انسان بنا نهاده شده است. واقعیت آن است که مدرنیسم، از انسان و جهان و به خصوص در مسائل کهن عقیدتی در تفسیر جهان، زلزلهای بنیادین افکنده است.
مدرنیسم با ارائه ی تصور و تصویری نو از واقعیت انسان و جهان، دنیای کهن را پشت سر گذاشته است، چرا که با تصرف و تسخیر بسیاری از نیروهای طبیعت و ایجاد تحول اساسی در شناخت همراه با تغییر جهان، تصویر کهن از افلاکث و ستارگان و منظومه شمسی و موقعیت زمین در این منظومه- که بر اساس تصوری نادرست برپا شده بود- به افسانهها پیوسته است و با کشفیات امثال «گالیله» و «کپرنیک» و پی افکنی دستگاه علمی نوین و متقن، شناخت سپهر و کیهان، وارد مرحله ی تازهای شده و با تسخیر قوه ی بخار و الکتریسته و کشفیات و اختراعات امثال «پاستور» و «پاپن»، زندگی مادی انسان از بن، تحولی ماهوی و بنیادین یافته است.
این دگرگونی های شگرف و بهت آور که همراه و یا در پی نهضت «پروتستانیزم» در اروپا پدید آمده و تاکنون ادامه دارد، از ابعاد گوناگون فردی و اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، عقیدتی و اخلاقی، انسان را دچار تغییر و تحول کرده است. اما آنچه مورد بحث ما، در این گذار کوتاه است، به بخش عقیدتی آنچه مدرنیسم میخوانیم، مربوط میشود که از دو ناحیه، مورد تزلزل و تشکیک قرار گرفته است:
یکی فرو ریختن مشهود و هویدای تصور طبیعی و مادی انسان، از زمین و آسمان و کشف هندسهای جدید از عالم خلقت بر مبنای تجربه ی علمی و استقرای پیگیر و مداوم که کلّ یافتههای هیأت قدیم را به بافتههای موهوم و باطل، بدل ساخته است.
دیگری موضع گیری سرسختانه ی ارباب کلیسا و حاملان لوای دین مسیح (علیه السلام) که با شدت و حدّت هرچه تمام تر، هر فرآورده ی جدید اندیشه ی بشری را در تفسیر جدید طبیعت و تصرف و تسخیر طبیعت از ناحیه ی انسان، محکوم میکردند و پیشقراولان نهضت جدید را به اشدّ مجازات می رساندند. این دو عامل اثباتی و سلبی، یعنی دستیابی به دانشهای مسلم و روشن جدید، از راه استقراء و تجربه که با آموزشهای کهن صددرصد منافات داشت و بر آنها قلم بطلان میکشید، از لحاظ اثباتی و مخالفت های مستبدانه و متکبرانه و مرتجعانه و ستمگرانه ی ارباب کلیسا و به زندان و زنجیر کشیدن و اعدام منادیان عصر جدید از لحاظ سلبی، نهضت جدید علمی بشر را از آغاز کرده و به موضعی ضد دینی سوق داد و علی رغم آنکه بانیان این نهضت، که رنسانس را پدید آورده و پروتستانیزم را پی نهادند؛ خود، عمدتاً از آباء کلیسا و از رجال دین بودند یا از زمرهی موحدان و متدینان به شمار میرفتند اما وجه غالب نهضت جدید که در معنای عام و شامل مدرنیسم میشناسیم، خروج و عصیان در برابر تعلیمات دینی بود!

2- مدرنیسم الحادی

این عصیان و طغیان در آغاز، سلطه ی پاپ و ارباب کلیسا را هدف گرفت و به اصل دین و آیین و خدا و پیامبر، کاری نداشت. دیری نپایید که دامنهی مخالفت را توسعه داد و به خصوص در قرون 18 و 19 میلادی، به الحاد و انکار خدا و دین، بال و پر فراوان داد و کم کم الحاد به صورت یکی از مشخصات و مقارنات و لوازم مدرنیسم در آمد! و اینچنین مدرنیسم الحادی با قدرت و صلابتی وصف ناپذیر شکل گرفت که تکامل آن را در اواخر قرن 19 و آغاز قرن بیستم در تعلیمات «مارکس» و «انگلس» و پیدایش «ماتریالیسم دیالکتیک» و بر پایه ی آن، فلسفه ی کمونیسم و تشکیل دولت های کمونیستی شاهد بودیم.
این گذار، به اجمال به ما میآموزد که وجه «الحاد» ی مدرنیسم، بسان یک همزاد، از بدو پیدایش مدرنیسم، با آن همراه نبوده بلکه با توجه به خصلت ضد پاپ و ضد کلیسایی آن، وجه الحادیاش به طور سنتی طرد میشده؛ اما در واقع، در ذات نهضت جدید الحاد وجود نداشته و با الحاد از لوازم عرضی یا ملحقات تاریخی و اجتماعی- و سرانجام سیاسی- این نهضت بوده و این نکته ی بسیار مهمی است که رابطه ی ادیان و منجمله دین اسلام را با مدرنیسم روشن می کند.
به شهادت تاریخ، بنیان گذاران دنیای نو و طراحان و مبتکران پرتلاش و سختکوشی که پایه های علم و دانش نوین را استوار ساختند، نه تنها ملحد و منکر خدا و دین نبودند؛ بلکه- چنانچه به اشاره گذشت و شواهد تاریخی موجود، از آن حکایت دارد- غالباً از موحدان و خداپرستان و دینداران بودند. و حتی از میان کشیشان و ارباب کلیسا برخاسته بودند. پس اینکه در تلقی پارهای از متفکران و نویسندگان، مدرنیسم با الحاد و انکار خدا و معنویت و درافتادن با ارزش های اخلاقی و مراسم و مناسک دینی ملازم شده، به ماهیت مدرنیسم، یعنی شاکله ی اصلی نهضت علمی و تجربی بشر ربطی نداشته، بلکه به شرایط و مقتضیات سیاسی و دینی و موقعیت و موضع گیری ارباب ادیان مقابل پیشرفت های اجتناب ناپذیر و محتوم اندیشه ی بشری مربوط میشده، به عبارتی مدرنیسم در ذات خود، محصول تکاپوی بی وقفه ی اندیشه ی بشری در قلمروهای گوناگون عقیدتی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی در شئون فردی و اجتماعی بود اما از آنجا که طبع بشری در قلمرو فردی و اجتماعی، تمایل به طغیان و سرکشی دارد و از آن رو که پدیده های نو، دائماً خطری بنیان کن برای نظامهای کهن و مقدسات (آمیخته از مقدسات راستین و دروغین) که قرن ها در ذهن افراد و جماعات سنتی و متدین رسوب کرده به حساب میآمد، و از آن رو که ارباب ادیان، برای دفاع از «کلیتِ» موجودیت خود و آیین خود ونظامات روحانی و دینی و دنیایی مبتنی بر باورهای پیشین، عمدتاً با کلیت اندیشههای نو، اعم از آنکه مربوط به دین و آیین و معتقدات و مقدسات مذهبی میشد یا نمیشد، مقاومتی آشتی ناپذیر و خشن و تند میکردند؛ به مقتضای طبیعت فردی و اجتماعی بشری، چنین موضع گیریهای کلی تند و خشن ارباب سنت، واکنشهای کلی تند و خشن مدرنیست ها را در پی داشته است که همچنان از دوسو، ادامه دارد...
باری- این عوامل و امثال آن، زمینه ی پیدایش یک الحاد تند و پیش رونده را در متن مدرنیسم وجود آورد و این الحاد در پاره ای از افراد و جماعات و در مقاطعی معین از تاریخ- خصوصاً تاریخ مغرب زمین- چنان با آنچه مدرنیسم و نوگرایی و تجددطلبی و خردگرایی و علم گرایی خوانده می شد، درآمیخت که الحاد، نه «لازم عرضی» که «لازم ذاتی» مدرنیسم پنداشته شد! و بدین سان، مدرنیسم الحادی، بخشی از تاریخ و حتی شاید در پاره ای موارد، مشخصه ی مدرنیسم شد! و- به طوری که گذشت- مدرنیسم، لزوماً الحادی نبود و می توانست غیرالحادی باشد، چنانکه این وجه مدرنیسم، یعنی وجه غیرالحادی آن نیز، در گذشته و حال، با قدرت و شوکت تمام در پاره ای از قله های علم و معرفت بشری در سطح فردی و اجتماعی، رخ نموده است. در سطور زیر، از آن بُعد سخن خواهیم گفت.

3- مدرنیسم بی طرف و یا لائیک

مدرنیسم تاریخی به مقتضای شرایط و اوضاع، در میان پاره ای افراد و جوامع بشری با الحاد و نفی خدا و دین و معنویت درآمیخت؛ اما مدرنیسم، در ذات خود می تواند نسبت به قلمرو و عقاید و معنویات و ادیان و مذاهب، بی طرف و ساکت و یا حتی در مواردی مؤید و معاضد باشد. درست است که مدرنیسم به معنای رایج و افراطی آن به خصوص در زادگاه خود- غرب- اگر نه به صراحت، اما برحسب مقتضای طبع نوآوری و نفی گذشته، گاه، کل عقاید و مذاهب و هرآنچه در قلمرو و ماورای ماده و خارج از قلمرو و تجربه و آزمایش بشری بود، نفی می کرد، اما:
-از سویی به دلیل پیدایش صاحبنظران و ارباب فکر برجسته و نیز پیدایش و استحکام جوامع مدرن و پیشرفته ای که در عین زندگی در متن مدرنیسم و با التزام به لوازم آن، اندیشه و احساس دینی خود را رها نکرده و بلکه بر آن پای فشرده و حتی برای ترویج و تبلیغ آن، به راه کارهای مدرن، یعنی با بهره گیری از مدرنیسم و دستاوردهای آن، دست یازیده اند...؛
-
از سوی دیگر با دقت منصفانه و خارج از تعصب به پیام اصلی و خالص مدرنیسم که تجدید بنای زندگی انسان بر مبنای شناخت جدید از جهان و انسان و تغییر و تصرف و استخدام آن در حدّ اعلای طاقت بشری و پیشرفت بی وقفه در این شناخت و دخل و تصرف است...؛ درخواهیم یافت که مدرنیسم را با نفی خدا و دین و معنویت یکی دانستن، بی انصافی است. النهایه باید بدین واقعیت- هرچند تلخ- معترف شد که مدرنیسم بی طرف نیز در وجه غالب، در به رسمیت شناختن دین و معنویت به عنوان عنصری اصیل و مقدس و بایسته در زندگی بشر، سرباز زده است! مدرنیسم را در این وجه، می توان «مدرنیسم لائیک» خواند، بدین معنی که نسبت به دین و مذهب، بی طرف است. مدرنیسم در این وجه میتواند با اعتراف و عنایت به قدسیت دین و معنویت، در قلمرو بیرون از زندگی اجتماعی و سیاسی انسانها، گرایش به دین یابد و با خدا و معنویت از در آشتی و حتی تسلیم و عشق و کرنش و عبادت درآید؛ اما در همین مرحله متوقف میماند. مدرنیسم بی طرف برای دین و معنویت در عرصه ی زندگی سیاسی و اجتماعی، نقشی قائل نیست و این- پدیدهای است که در- غرب- به خصوص در دهههای اخیر، به وضوح به چشم میخورد.
در این زمینه توضیح بیشتری بایسته است تا در پی آن، به جمع بندی و نتیجه گیری از گفتار دربارهی اسلام و مدرنیسم برسیم:
بسیار گفتهاند و بازمی گویند که قلمرو دین و معنویت، از قلمرو زندگی اجتماعی و سیاسی انسان جداست و دین و معنویت، امری شخصی است که به رابطه ی خدا و انسان کار دارد و زندگی مادی انسانها، ربطی به دین ندارد و در این بخش، انسانها آزادند که هر گونه که بخواهند و تشخیص دهند و مقتضای صلاح و کمال مادی خود بدانند، در رابطه ی میان خود به تأسیس نهادها بپردازند و قوانین وضع کنند و قرارداد ببندند. الی غیرذلک...
باز گفتهاند و میگویند که اخلاق و روابط فردی و اجتماعی، یعنی آنچه با روابط میان افراد جامعه با خودشان و روابط حکومت و جامعه سروکار دارد، از هیچ الگوی مشخص و پیش ساخته ای پیروی نمی کند و این، به عهده ی انسانها است که با تعقل و خردورزی و تکیه بر مصالح و خواست های افراد جامعه به تأسیس نهادها و گذراندن قوانین مناسب بپردازند که البته در ذات این قوانین و نهادها، تحول و تغییر و عدم ثبات و نسبیت وجود دارد.
باری- این همه، با آنکه در بادی نظر، نفی دین و معنویت و تقدس و شئون و معارف و اوامر و نواهی دینی به شمار میآید، اما با دقت نظر میتوان دریافت که لزوماً گویندگان چنین سخنانی، «بی دین»، «ملحد»، «ضد خدا»، «کافر» و «مشرک» شمرده نمیشوند چرا که این دید و نگرش را میتوان با مقیاسهای پذیرفته شده ی دینی، غلط و نادرست دانست- چنانکه می دانیم- اما نمیتوان چنین مدرنیسمی را مدرنیسم الحادی و ضد دین شمرد. هر چند چنین مدرنیسمی- چنانکه گذشت- البته لائیک است و غیرمذهبی، اما نه لزوماً ضدمذهبی؛ و وجه اینکه ما مدرنیسم بی طرف و مدرنیسم لائیک را در یک سیاق آورده ایم، همین است.

4-مدرنیسم پالایش یافته

در این بخش از سخن، بدین موضوع میپردازیم که مدرنیسم با آنکه از آغاز پیدایش شرایط و احوال و اوضاع ویژه ی قرون آغازین عصرجدید در اروپا که با آمیزه ای از احساس و گرایش های غیردینی و ضد دینی روبرو بوده و یا بهتر است بگوییم معلول این شرایط و اوضاع و احوال بود و با آنکه نوگرایی و تجدد، از آغاز پیدایش تاکنون داعیه ی دگرگونی در تمام شئون اعتقادی و اخلاقی و سیاسی و اقتصادی و همه ی مظاهر زندگی مادی و معنوی بشر را دارد؛ اما به همان دلایلی که به اجمال گذشت، ذاتاً پدیده ای مثبت و حتی گریزناپذیر و در یک دید عام عرفانی باز، مقتضای حکمت الهی و بخشی از رسالت بشریت به شمار می رود.
اینک نیازی به اثبات ندارد که دستاوردهای اندیشه های بشر در قلمروهای گوناگون علوم انسانی و طبیعی، حاصل تکاپو و پیگیری و تلاش مداوم و روبه تکامل دانشمندان و فلاسفه، مخترعان، مکتشفان، هنرمندان، نویسندگان و رجال علم و سیاست و روان شناسی و حقوق و جامعه شناسی در طول قرون بوده که چهرهی زندگی انسان ها را از بن و بنیاد، دگرگون ساخته و از ابزارهای زندگی مادی از هواپیماهای سریع السیر مافوق صوت گرفته تا تسخیر فضا و تسخیر امواج لیزر و هزاران هزار پدیده ی حیرت انگیز که دنیا را به صورت واحد مرتبط با هم، درآورده و رایانه ها و اینترنت، در زندگی فردی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و روابط ذوابعاد ملی/ قومی/ اقلیمی و موازین پیوندهای بین المللی، دگرگونی شگفتی آوری بخشیده و این همه، زلزله ای هولناک در فضای آرام زندگی سنتی و بی دغدغه ی کهن افکنده است. جان سخن اینکه این همه تغییر و تحول چشمگیر و خیره کننده نمی تواند خارج از اراده و مشیت الهی باشد! پس پیشرفت و تکامل علمی و مادی انسان در قرون اخیر، در ماهیت و ذات، پدیده ای الهی است و باید این پدیده را در این منظر، هدیه ای الهی به کاروان در تکاپو و تکامل بشریت دانست.
مقصود آن است که با همهی لازم و ملزومهای به ظاهر غیردینی یا ضد دینی مدرنیسم، ذات ابن پدیده در این نگرش، ماهیتی پاک و انسانی و الهی دارد و چه چیز از این واضح تر که اکنون پیامهای الهی ادیان اعم از اسلام و مسیحیت و سایر ادیان الهی با بهره گیری و استخدام همین دستاوردهای میمون و مبارک، سراسر جهان را درنوردیده و همه ی جهانیان در چنان وضعی هستند که در هر گوشه ی جهان، امکان دریافت پیام های انسان ساز و جاودانه ی دین و خدا و معنویت را دارند... نهادهای اجتماعی و سیاسی و شاکله های حکومتی و حقوقی و رشد اندیشه ها در مقولات معرفتی و مطرح شدن جامعه ی بشری با شخصیت و کرامت انسانی که در شعار جهانی حقوق بشر منعکس شده است و پیشرفتهایی که در علوم طبیعی بوجود آمده و مقولات حقوقی و سیاسی و اجتماعی مدرنیسم، همه پدیده هایی مثبت و سازنده و تکامل جو و پیش رونده به شمار میآیند. این نگرش که مدرنیسم را از شرایط و اوضاع و احوال غیردینی یا ضد دینی خود، پالایش یافته میبیند و دست کم سعی دارد آن را از پیرایهها و زنگارها و آلودگیهای مادی و الحادی پاک سازد، نه تنها در آن، جهتی خلاف دین و معنویت و تعالیم احکام اسلامی و دینی نمییابد، بلکه آن را در خدمت حقایق ازلی و ابدی میپندارد.
مدرنیسم پالایش یافته در این دیدگاه، از کلیه ی نقاط ضعف و گرایش های ماده گرایانه و نازل و انحرافی و غیراخلاقی و عصیان آمیز و کفر آلود، پاک میشود و با همهی ابعاد پیشرو و تکامل جو و علم گرا و سازنده و پوینده، در اختیار انسان متدین و تکامل جو و معنویت خواه و ابدیت طلب قرار میگیرد.
مدرنیسم پالایش یافته، ناظر به آن وجه از پدیدهی مدرنیسم است که اندیشهی بشری را ارج مینهد، به آزادی فردی و اجتماعی احترام میگذارد؛ به وحدت نوع انسانی میاندیشد و در راه صلح و آرامش و ترقی و پیشرفت و کمال معنوی و مادی انسان، همت میگمارد.
مدرنیسم پالایش یافته به ابعاد انحرافی و واپس گرا و حیوانی و شهوانی و ضدالهی و ضداخلاقی مدرنیسم، به دیدهی بیماریهایی مینگرد که باید از بدنه و شاکله ی آن زدوده شود تا بعد الهی و انسانی و تکامل جو و پیش روندهی این پدیده، بی عیب و نقص و عاری از امراض واگیر و کشنده، روز به روز، هویداتر گردد تا بتواند به عطش فطری انسان در کشف عوالم ماورای مادی و تقرب به ذات اقدس الهی و اعتلای روحی و معنوی و اخلاقی، پاسخ گوید و مراتب تهذیب اخلاقی و کسب فضایل انسانی را هرچه آسان تر و پیشرفته تر طی کند.
.... بدین سان، مدرنیسم پالایش شده، نه تنها ضدارزشهای انسانی و دینی نخواهد بود بلکه تمام و کمال در خدمت این ارزش ها و همراه و همکار و هم پیمان آنها خواهد بود و این، حقیقت شیرین و امید آفرینی است که در بخش پایانی، از آن سخن میگوییم.

ج- کدام اسلام و کدام مدرنیسم

قبلاً یادآور شدیم که مدرنیسم در زادگاهش، با مقابله ی شدید ارباب کلیسا و حافظان شاکله ی سنتی جوامع غربی روبرو شد. این مقابله چنان شدید بود که به صورت انکار علم و اندیشهی بشری در آمد و بر اساس توهم ویران شدن مبانی عقیدتی مسیحیت با کشفیات جدید که بر اساس تفسیری ایستا از متون کتاب مقدس یا بنابر نظری دیگر، نادرستی این متون داشت، نوآوران و منادیان تجدد را تحت شدیدترین اقدامات سرکوبگرانه قرار داد و آنچه دستاورد اندیشه و کوشش علمی و تجربی بشر بود، ضدخدا و معنویت و دین و تقدسات مسیحیت اعلام شد؛ با آنکه رائدان عصر جدید، خداپرست و در مواردی دارای سمتهای دینی بودند. این مواجهه ی شدید و تند، بعدی دیگر نیز داشت که نباید آن را نادیده گرفت و یکسویه به داوری پرداخت و اینکه در مقطعی از زمان، بعضی از منادیان و داعیان مدرنیسم، با عکس العملی تند، زبان به زندقه و کفر و انکار الهیات گشودند و این بار، این متجددان و مدرنیست ها بودند که یکسره آنچه را که بویی از معنویت داشت، از اصول و فروع همه ی ادیان و مذاهب، زیر شدیدترین حملات تند و زننده و جسارت آمیز خود گرفتند.
- مدرنیسم با این شاکه و سابقه، طی یک روند طولانی و به مقتضای پیشرفت مادی و تسهیلاتی که در زندگی بشر بوجود آورده بود، وارد کشورهای اسلامی شد.
مدرنیسم در جهان اسلام جز آنکه با شاکله و سابقهای که داشت، ایجاد بسی اضطراب کرد، از آن جهت که از «بلاد کفر» و از سوی «اعدای اسلام» آمده بود، با ذهنیتی که در زعمای مسلمین و علمای دین از دشمنی و خصومت دیرینه ی کفار با مسلمین وجود داشت و به خاطر روح استعماری و سلطه گری رایج و مسلط کشورهای غربی که با تحقیر دین و آیین و کرامت و شخصیت مسلمین همراه بود، از سوی علمای دین و جامعه ی مسلمین، با مواجهه ای سخت و تند مواجه شد که اگر به جوّ فکری و ذهنی موجود در این شخصیت ها و جوامع دینی و نیز واقعیت موجود جهان اسلام در مقایسه با دنیای کفر بازنگری کنیم، این واکنش را طبیعی و عادی و حتی مقدس و محترم میشماریم زیرا روح این مواجهه، حفظ دین و شرف و کرامت و حیثیت و احترام مسلمین در برابر کفار بود.
اما... در این محله نیز زعما و علمای مسلمان و جوامع اسلامی، بعد دیگر مدرنیسم را همان گونه که مورد غفلت یا تغافل اولیای کلیسا قرار گرفته بود، مورد غفلت یا تغافل قرار دادند و مظاهر و نمودهای مدرنیسم یا آنچه نشانی از «فرنگ» داشت و بویی از تجدد میداد را نفی کردند. این نفی و طرد، دستاوردهای علمی بشر را که هدیه ی الهی و معلول به کارگیری فکر و اندیشه و کار و تلاش مقدس خادمان بشریت بود، در برگرفت و در آغاز، هرچه از غرب آمده بود، چه وسایل تسهیل کننده ی زندگی مانند دوچرخه و موتور و اتومبیل و هواپیما و چراغ برق و تلگراف و تلفن یا پوششهای جدید از قبیل کت و شلوار و یا طرز نشستن و غذاخوردن چون صندلی و کارد و چنگال تا برسد به قوانین و مقررات و نهادهای اجتماعی از قبیل دادن شناسنامه به افراد یا ثبت احوال و املاک یا سرشماری و بسیاری از این قبیل... و بالأخره تأسیس پارلمان و دولت و تفکیک قوا و بوجود آوردن تشکیلات دولتی و اداری که سبک و سیاق غربی داشتند، همه از اصل و فرع مورد انکار و طعن و لعن قرار گرفت و همه به عنوان رهآوردهای دنیای کفر و به معنای زوال اسلام و مسلمین و لطمه به موجودیت و شوکت و عزت اسلام و مسلمین تلقی شد. اگر از انصاف نگذریم، این ذهنیت چندان هم دور از واقعیت نبود و اینک که دست غرب و استعمار غربی در همهی جهان «رو» شده است، اثبات اینکه بعدی از ابعاد مقابله ی علمای دین و دنیای مسلمین با مدرنیسم، پُر بی راه نبوده، چندان دشوار به نظر نمی رسد.
این مواجهه، بعد دیگری نیز داشت و آن این بود که علم و کمال و پیشرفت مادی از آغاز زندگی بشر تا امروز، همیشه در کار بوده و کاروان بشریت، یک دَم از پیشرفت علمی بازنمانده است. نهایتاً، در برهههایی از زمان تغییر و تحول بسیار کند بوده و سال ها و قرن ها بشریت از این نظر، گاه «درجا» زده است، اما با آغاز دوران کشف و تسخیر نیروهای ناپیدای طبیعت و اختراع ماشین بخار و نیز کشف جدید واقعیت منظومه ی شمسی و قوانین حاکم بر آن و کشف و تسخیر الکتریسیته و مهار میکروب و هزاران اکتشاف و اختراع دیگر، بشریت، به اراده ی الهی دوران درخشان و شگفت انگیزی را آغاز کرده بود که مواجهه ی با آن، در حقیقت، مواجهه با قضای الهی خرد و اندیشه ی انسانی بود و متأسفانه این چیزی بود که به وقوع پیوست! علم و اندیشهی جدید بشری در تمام قلمروها، در وسایل زندگی، در سبک و سیاق زندگی، تأسیس نهادهای حکومتی، ایجاد قوانین و مقررات جدید، سنگرهای معارضان سنت گرای غافل از سنت الهی را گیرم که به نیت پاک و مقدس دفاع از دین و کیان مسلمین بود، فتح کرد و چنان شد که به تدریج علمای دین از تحریم آنچه حرام پنداشته بودند، صرفنظر کردند؛ زیرا برایشان معلوم شد که در تشخیص موضوع حرمت مثلاً تشابه به کفار یا اعتلای کفار بر مسلمین یا ذلت مسلمین در برابر کفار اشتباه کرده بودند. در واقع، آنچه حرام بود و حرام است به اشتباه و غفلت، مصداقش را برق و ماشین یا میز و صندلی یا صدور شناسنامه یا تأسیس پارلمان و تفکیک قوای ثلاثه میدانستند، اما جبر زندگی و پیشرفت آن و سلطه ی اجتناب ناپذیر فناوری و نیز لزوم تأسیس نهادهای جدید حکومتی، هر کدام در برههای از زمان، خود را بر ذهنیت و عینیت جوامع و علما و زعمای مسلمین تحمیل کرد و چنان شد که بالأخره مثلاً در ایران پس از جنگ و جدال های مفصل قبل از مشروطیت و بحث های طولانی کتبی و شفاهی- که آنچه از اسناد باقی مانده، شاید یک صدم مباحث غیرمکتوب و جدال های بسیار مفصل کلامی و دینی هم نباشد- برای حضرات فقها و دانشمندان اسلامی روشن شد که بسیاری- شاید 99 درصد- از آنچه خلاف دین و شرع و اخلاق و حیثیت و شرافت و کرامت اسلام و مسلمین شمرده میشد، هیچ ربطی به نفی قدسیت دین و ابدیت و ازلیت ماوراءالطبیعه و ابدیت حلال و حرام الهی نداشته است! امروزه هم مثل آنروزها، همهی علمای اسلام و حتی همه ی مردم رنج دیده و استعمارزده ی جهان، سلطهی بیگانگان و ذلت پذیری در برابر آنان را، حرام میدانند هرچند این امر، در هر جامعهای به اقتضای عرف و اصطلاح خاص خود ادا میشود.
باری- مسلمین در مواجهه با مدرنیسم، در آغاز، مهر بطلان بر سراپای این پدیده زدند، اما در گذر زمان و مرحله به مرحله، به زبان حال و قال در برابر پرسش از مواجهه ی اسلام و مدرنیسم، میپرسیدند: «کدام اسلام» و «کدام مدرنیسم؟»...
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بسیاری از مسائل حقوقی، اجتماعی و سیاسی و وارداتی غربیِ در عرصه ی داخلی و خارجی با تفسیری موافق با تعلیمات اسلامی پذیرفته شده اما در میان اهل نظر، در مقابل بسیاری از مبانی و اصول و مبادی تفکر جدید که در یک تعبیر فراگیر «مدرنیته» نامیده میشود، موضع گیریهای منفی جدی وجود دارد؛ از قبیل آنچه این روزها در مورد «دموکراسی»، «حاکمیت ملی»، «پلورالیسم دینی»، «اومانیسم» و حقوق بشر و امثال آنها در جریان است...
اینجا با استشهاد به آنچه در تاریخ از مواجهه و مقابله ی تند و منفی با همه دستاوردهای مدرنیسم، تا پذیرش بسیاری از نمودها و مظاهر مادی و حتی تشکیلاتی و حکومتی و حقوقی آن شاهد بودیم، میتوانیم به این نتیجه برسیم که برای داوری در مورد اسلام و مدرنیسم، یعنی رابطه ی این دو مقوله با یکدیگر، شناخت علمی و درست ماهیت و ذات این دو مقوله از ضرورت عینی و فوری برخوردار است. آنچه امروزه در جوامع علمی، حوزوی و دانشگاهی و در میان علمای دین و متفکران مسلمان و نیز آنچه در میان متجددان و مدرنیست ها، در دو سوی متعارض در جریان است، همانند گذشته معلول نشناختن مدرنیسم از یکسو و نشناختن اسلام از سوی دیگر است که هر کدام از این شناختها، یعنی شناخت اسلام و مدرنیسم، «مقول به تشکیک» (1) است و این در هر دو سوی علما و متفکران سنتی اسلام و مدرنیست های نوآور- چه دارای عقاید اسلامی باشند یا نباشند- صادق است.
به تعبیر دیگر، هم شناخت علمای دین از دین، «مقول به تشکیک» و دارای شدت و ضعف است و هم شناخت مدرنیستها از مدرنیسم، دارای چنین خصوصیتی است و این است که در طیف وسیع و گسترده از این سو و آن سو، نظریات متفاوت و متضاد و متعارض مشاهده می کنیم و به وضوح «مقول به تشکیک» بودن شناخت اسلام و شناخت مدرنیسم در هر دو سوی هواداران این و آن صادق است. به تعبیر دیگر، با معیار شناخت این دو مقوله است که مرزبندی و حدود تعارض و تضاد یا هماوایی و هماهنگی این دو مقوله که باز، نسبی و نه مطلق است، باید مورد بررسی قرار گیرد...
این نکته را شرح بسیار مفصلی بایسته است ولی در این مقال، به اجمال، باید تصریح کرد که با توجه به ذو وجوه و ذو ابعاد بودن دین مبین اسلام در مذاهب و نحلههای گوناگون و حتی متضاد و نیز تفاوت و تضاد نحلهها و گرایش ها و قرائتها در چارچوب یک مذهب خاص- مثلاً مذهب ما شیعیان اثنی عشری- (چنانکه در بخش اول این گفتار گذشت) و نیز با توجه به ابعاد چهارگانه ی مدرنیسم، حدود تطابق و تعاطی یا تنافر و تضاد این دو مقوله، از نظر کلی و مفهومی و نیز از لحاظ جزئی و مصداقی، معرکهی آرای دانشمندان و متفکران و نویسندگان و گویندگان و صاحبنظران مسلمان و مدرنیست است.
آنچه در این فرصت و در پایان این بحث به عنوان جمع بندی اجمالی میتوان مطرح کرد، این است که با عنایت به اشارات کوتاهی که از مواجهههای نخستین ارباب ادیان، در زادگاه مدرنیسم و مواجهههای مشابه با آن در بلاد اسلامی که از نفی و طرد مطلق تا پذیرش تدریجی و مقطعی و موردی پارهای از مظاهر مدرنیسم که با حرکتی بسیار بطئی و لنگ لنگان همراه بود، میتوانیم این آموزش را برای نگرشی به آینده ی این چالش دیرپا و تاریخی فرا روی خود قرار دهیم که به طور کلی، ارتباط مثبت یا منفی، تطابق یا تنافی و توافق یا تضاد این دو مقوله، بسته به شرایط فکری و ذهنی و تاریخی و اقلیمی متفاوت، از نوساناتی شدید حکایت میکند، به طوری که سنت گرایان دینی، از نفی مطلق مدرنیسم آغاز کردند و مدرنیست ها، گاه به نفی مطلق دین و معنویت پرداختند و ما در عصر کنونی با قاطعیت و تکیه به براهین روشن میتوانیم اثبات کنیم و یا حتی این امر از واضحات و مسلمات به شمار میآید و نیاز به برهان و استدلال ندارد که هر دو جریان فکری نامبرده، بر اثر عدم شناخت متقابل، هرازگاهی صددرصد به خطا رفته بودهاند و خطای این دو، در بسیاری موارد نزاع ها و درگیری ها و حتی جنگها و خونریزیها را باعث شده است.
جان کلام آنکه از آن رو که «گذشته، چراغ راه آینده است» اکنون بر همه ی اندیشمندان و متفکران دانشگاهی و حوزوی و پیشروان نهضت فکری و سیاسی اسلامی و نیز هواداران نوجو و آینده نگر مدرنیسم که گاه، شخصیتهای یگانه مییابند (2)، فرض بر این است که در یک تعاطی عالمانه و همدلانه و در جوّی آرام و حقیقت جو، مناسبات این دو مقوله را از نو مورد بررسی و بحث و گفتگو قرار دهند تا بر غنای آنچه پیشینیان پیش روی ما نهادند، افزوده شده و راه پیشرفت برای نسل های آینده ما هموارتر گردد...
اکنون زمان آن فرا رسیده است که اندیشمندان و دانشمندان انساندوست و جامع نگر و بلندنظر برای برنهادن راهی نو فرا روی میلیون ها انسان حقیقت طلب و نوجو در سراسر جهان، به پا خیزند و به هدف آشتی دادن معنویت و مادیت، دنیا و آخرت، علم و فناوری و دین و عرفان، در پی یافتن گوهر حقیقتی باشند که در هیاهوی سنت گرایان و مدرنیست های افراطی، گم شده است. اکنون وقت آن رسیده که همه ی اهل فکر و نظر، گردهم آیند و طرحی نو و جامع بریزند که اشتباهات دوسویه ی سنت گرایان افراطی و نوگرایان افراطی را در درازای تاریخ چند قرنه ی اخیر، جبران کنند.
یافتن و برنهادن این راه، باید با تکیه بر تجارب سنگین و سهمگین گذشته و پیش و بیش از هر چیز، در یک فرایند وسیع و بلند نظرانه ی تفکر جمعی و هماهنگ از سوی اندیشمندان، انجام شود.

پی نوشت ها:

1-مقولاتی مانند «نور» که مراتب قوی و ضعیف دارند، «مقول به تشکیک» نامیده میشوند.
2
-در میان جوامع اسلامی کنونی، شخصیتهایی یافت می شوند که هم مسلمان و سنت گرایند و هم هوادار مدرنیسم و نوگرایی و دریغ است، نگویم که یکی از مظاهر جالب و جذاب این شخصیت ها که منشأ پیدایش جنبشی نو در انقلاب مقدس اسلامی شده است، برادر عزیز و دانشمند ما، روحانی متعهد و متدین جناب سید محمد خاتمی رئیس جمهور (سابق) جمهوری اسلامی است. خدایش یار و مددکار باد!

منبع مقاله :
حجتی کرمانی، محمدجواد، (1389)، در حاشیهی سنت و تجدد (گسستگیها و پیوستگیها)، تهران: انتشارات اطلاعات، چاپ اول.

 

 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام علی عليه ‏السلام : اَلصّلاةُ حِصْنُ الرَّحْمنِ وَ مَدْحَرَةُ الشَّيطانِ

نماز، دژ محكم خداوند مهربان و وسيله راندن شيطان است

غررالحكم، حدیث ۲۲۱۳