Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 236591
تاریخ انتشار : 26 اسفند 1396 16:57
تعداد مشاهدات : 249

امکان و ضرورت علم دینی

رویکرد اثبات گرایی بر مبنای رویکرد تجربی است. این رویکرد سال هاست بر حوزه های مختلف علوم، غالب و حاکم است و گستره آن به حدی است که بسیاری آن را مترادف با علم می دانند. اثبات گرایان معتقدند علم بهترین راه دستیابی به حقیقت است و هیچ فعالیت فکری، علمی قلمداد نمی شود، مگر از رهگذر منطق اثبات گرایی، اما سال ها تجربه این رویکرد، اثبات کرده است با تکیه صرف بر رویکرد اثبات گرایان که متکی بر دیدگاه تجربی و عینی است، نمی توان به حقیقت دست یافت. این مهم، ضرورت تحقیق در مورد رویکردی علمی را نشان می دهد که بتواند نواقص رویکرد اثبات گرایی را برطرف کند و علم را به کمال برساند. در این راستا، مؤلفان با تکیه بر رویکردی فلسفی به تبیین دیدگاه فیلسوفان اسلامی و رویکرد آنان به علم می پردازند. در این میان از رویکرد استاد علامه طباطبایی بهره گرفته شده است.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


امکان و ضرورت علم دینی

نویسندگان:
نونا مؤمنی *
رضا اکبریان **

چکیده

رویکرد اثبات گرایی بر مبنای رویکرد تجربی است. این رویکرد سال هاست بر حوزه های مختلف علوم، غالب و حاکم است و گستره آن به حدی است که بسیاری آن را مترادف با علم می دانند. اثبات گرایان معتقدند علم بهترین راه دستیابی به حقیقت است و هیچ فعالیت فکری، علمی قلمداد نمی شود، مگر از رهگذر منطق اثبات گرایی، اما سال ها تجربه این رویکرد، اثبات کرده است با تکیه صرف بر رویکرد اثبات گرایان که متکی بر دیدگاه تجربی و عینی است، نمی توان به حقیقت دست یافت. این مهم، ضرورت تحقیق در مورد رویکردی علمی را نشان می دهد که بتواند نواقص رویکرد اثبات گرایی را برطرف کند و علم را به کمال برساند. در این راستا، مؤلفان با تکیه بر رویکردی فلسفی به تبیین دیدگاه فیلسوفان اسلامی و رویکرد آنان به علم می پردازند. در این میان از رویکرد استاد علامه طباطبایی بهره گرفته شده است. علامه طباطبایی، فیلسوف اسلامی است که با تکیه بر استدلال های منطقی و قیاسی دیدگاه خود را در مورد مبانی علم بیان و در مورد چگونگی کمال آن بحث می کند. با تکیه بر مبانی و استدلال های علامه طباطبایی و با بهره گیری از تحلیلی های منطقی و قیاسی، این مهم به دست آمد که برای ورود به علم و بهره گیری از آن، نیازمند پشتوانه دین و اخلاق دینی هستیم که در رویکرد اثبات گرایی نادیده گرفته می شود. همچنین، برای دستیابی به شناخت کامل، نیازمند حوزه هایی فراتر از حوزه علم تجربی هستیم و نمی توان صرفاً بر رویکردهای تجربی (و به طور کلی حصولی) تکیه کرد.

1-مقدمه

رویکرد اثبات گرایی بر مبنای دیدگاه تجربی است و سال هاست رویکرد غالب و حاکم بر حوزه های مختلف علوم است و گستره آن به حدی است که بسیاری آن را مترادف با علم می دانند (نیومن، 2000). استفاده از سنجه های دقیق و عینی (1) و نیز تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از فنون آماری، از ویژگی های بارز تحقیقات اثبات گرایانه است (نیومن، 2000؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدسون، 1996: فصل اول؛ نبوی، 1384: فصل 8. اثبات گرایان معتقدند علم بهترین راه دستیابی به حقیقت است و هیچ فعالیت فکری، علمی قلمداد نمی شود، مگر از رهگذر منطق اثبات گرایی (نیومن، 2000)
در این مقاله هدف آن است تا رویکرد اثبات گرایی به علم تبیین و تحلیل شود و با رویکرد فیلسوفان اسلامی نسبت به علم مقایسه شود. از میان فیلسوفان اسلامی، از رویکرد استاد علامه طباطبایی بهره گرفته شده است. علامه طباطبایی فیلسوف اسلامی است که با تکیه بر استدلال های منطقی و قیاسی، دیدگاه خود را در مورد علم بیان کرده است. در این راستا با بهره گیری از مبانی و اصول استاد علامه طباطبایی و تحلیل های منطقی و قیاسی به سؤال های زیر پاسخ داده می شود:
1
-چرا علم تجربی (و متعاقباً علم حصولی) برای دستیابی به حقیقت کفایت نمی کند؟
2
- چگونه علم حضوری با علم تجربی ارتباط دارد؟
3
-چگونه اصول اخلاق با علم ارتباط دارد؟
4
-چگونه علم به کمال می رسد؟

2-رویکرد اثبات گرایی

رویکرد اثبات گرایی سال هاست رویکرد رایج و حاکم بر حوزه های مختلف علوم است و گستره آن به حدی است که بسیاری آن را مترادف با علم می دانند. این رویکرد بر مبنای دیدگاه تجربی شکل گرفته است. برخی معتقدند سلطه اثبات گرایی همزمان با ایجاد تغییرات در بستر سیاسی اجتماعی در ایالات متحده، به ویژه پس از جنگ جهانی دوم و تبدیل شدن این کشور به قدرت غالب دنیا، به وجود آمد تا آنجا که اندک اندک به عنوان الگوی تحقیقاتی رایج در بسیاری از جوامع گسترش پیدا کرد (نیومن، 2000: 67-63؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدسون، 1996: فصل اول؛ نبوی، 1384: فصل 8). اثبات گرایان معتقدند علم بهترین راه دستیابی به حقیقت است و هیچ فعالیت فکری، علمی قلمداد نمی شود، مگر از رهگذر منطق اثبات گرایی. در ادامه، مبانی علم براساس رویکرد اثبات گرایی تبیین می شود.

1. 2. اصول و مبانی علم اثبات گرایی

ماهیت اصلی واقعیت

از دیدگاه اثبات گرایان، واقعیت علمی در خارج (2) وجود دارد و انسان می تواند با کمک ابزار مناسب، واقعیت را که در دنیای خارج وجود دارد، مشاهده و کشف کند و این موضوع، تواناییِ بالفعلِ انسان را در کشف واقعیت علمی نشان می دهد. همچنین، واقعیت قابل مشاهده و مجزا از عقاید، تفکرات، ارزش ها یا نظریات شخصی است، به گونه ای که می توان آن ها (یا آثار و ویژگی های آن ها) را با حواس پنج گانه یا ابزارهایی که حواس را توسعه می دهند، مثل تلسکوپ و میکروسکوپ، مشاهده کرد. (نیومن، 2000: فصل 4؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدستون، 1996: فصل اول)

نظام بین واقعیت ها

بعد از پذیرفتن وجود واقعیت در خارج، دومین اصل از دیدگاه اثبات گرایی این است که واقعیت ها دارای الگوهایی نظام مند هستند؛ یعنی تصادفی نیستند (نیومن، 2000: فصل چهار؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدسون، 1996: فصل اول) و در گذر زمان دستخوش دگرگونی و تغییر نمی شوند. بنابراین، علم، بشر را قادر می سازد پرده از این الگوها و قوانین لایتغیر بردارد. (نیومن، 2000: 67)
نکته مهم این است که اگر دو اصل فوق وجود واقعیت و الگوهایی نظام مند بین آن ها (3) برقرار نباشند و دنیا آشوبناک و بی قاعده باشد،نه منطقی وجود خواهد داشت و نه هیچ گونه پیش گویی ممکن خواهد بود. (نیومن، 200؛ مک آوولی و همکاران، 2007)
با توجه بر دو اصل فوق، دیدگاه اثبات گرایی ویژگی های زیر را برای علم مدنظر قرار می دهد: نخست، تبیین علمی اثبات گرایانه قانون بنیاد (4) است، یعنی علم از طریق کشف قوانین علّی حاکم بر واقعیت های موجود، واقعیت ها را تبیین می کند. (نیومن، 2000: فصل 4؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002؛ فصل سوم؛ دونالدستون، 1996: فصل اول) در دیدگاه اثبات گرا، محقق قوانین علمی و مشاهدات خود را با منطق قیاسی پیوند می زند. این قوانین و نظریات در قالب نظام های نمادین و رسمی شامل اصول متعارفه (5)، اصول موضوعه (6) و قضایا (7) بیان می شوند. (نیومن، 2000) از ویژگی های این قوانین، جهان شمول بودن آن هاست، به نحوی که با هر زمان و هر فرهنگی منطبق هستند. (همان)
ویژگی دوم علم این است که دانشی که با کشف این الگوها حاصل می شود (هم در حوزه طبیعی و هم در حوزه انسانی و اجتماعی) افزودنی (8) است؛ یعنی می توان اجزای یک واقعیت را جدای از هم مورد مطالعه قرار داد، آن گاه از کنار هم قرار دادن آن ها، به تصویری از کل واقعیت دست یافت. به طور کلی، در رویکرد اثبات گرایی به این ویژگی تحویل گرایی (9) گفته می شود. (نیومن، 2000: فصل 4؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدستون، 1996: فصل اول)
بنا بر سومین ویژگی علم، دانش خارج از حیطه ی فردی است و باید در معرض اذهان عموم قرار گیرد تا مورد تأیید جامعه علمی قرار گیرد - میان ذهنی بودن (10). (نیومن، 2000؛ نبوی، 1384)
در کنار شرایط لازم فوق، یک شرط کافی هم وجود دارد و آن بازآفرینی (11) است؛ با تکرار آزمون های متعدد روی واقعیات سخت و عینی، کل نظام خلق دانش مورد بازبینی و وارسی قرار می گیرد و در نتیجه از صحت و درستی آن اطمینان حاصل می شود. (نیومن، 2000؛ نبوی، 1384)
علی رغم مباحث فوق، اثبات گرایان دریای دانش را بی انتها و بدون ساحل ترسیم می کنند و بر این باورند که هرچه بر آموخته های علمی افزوده شود، پیچیدگی ها و مجهولات بیشتری فراروی عالمان قرار می گیرد. نسخه های اخیر اثبات گرایی معتقدند بشر هیچ گاه به دانش مطلق دست نخواهد یافت. (نیومن، 2000: 67-66) واقعیت حقیقی وجود دارد و درجات مختلفی که از واقعیت حقیقی مطرح است در واقع تنها برداشت های مختلفی است که ذهن دارد و آنچه قوه ذهن دریافت می کند مجزا از واقعیت حقیقی است و ارتباطی با آن واقعیت حقیقی ندارد، بلکه به دستگاه ذهن برمی گردد و می تواند آمیخته با تصورات و تخیلات ذهن باشد. امروزه، بر این اساس، بسیاری از اثبات گرایان قائل به ابطال گرایی (12) کارل پوپر (13) هستند. او معتقد است هیچ گاه ادعا نسبت به دانشِ چیزی به طور کامل اثبات یا توجیه نمی شود، بلکه تنها می توان آن را ابطال کرد. مثلاً اگر هزار قو را سفید دیدیم، نمی توانیم قانونی کلی صادر کنیم که همه قوها سفیدند، چرا که فقط کافی است یک قو پیدا شود که سفید نباشد. بنابراین، محقق باید در پی شواهد نقیض باشد. در نهایت، اگر مورد نقضی مشاهده نشد می توان ادعا کرد شاید دانش مورد نظر در آن خصوص درست باشد، شاید هم نباشد. (هیچ، 1388؛ نیومن، 2000: فصل 4؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل 3)
پس از تبیین اصول و مبانی علمی، هر رویکرد علمی دو بحث تکمیلی را نیز مدنظر قرار می دهد: نخست، دیدگاه خود نسبت به علمی بودن واقعیت های غیرمادی و دوم، مداخله ارزش ها در علم.

واقعیت های غیرمادی از منظر اثبات گرایی

بنا بر دیدگاه اثبات گرایی، تنها وقایع مادی و روابط آن ها در حوزه علم قرار دارند؛ زیرا از منظر اثبات گرایان، واقعیت علمی به وسیله حواس و یا از طریق آن ها قابل کشف است. همچنین، براساس مطالب پیشین، می توان نتیجه گرفت که وقایع غیرمادی افزودنی و میان ذهنی نیستند؛ زیرا نمی توان آن ها را با ابزار مشترک مورد استفاده همه افراد یعنی حواس به دست آورد. در نتیجه، بنا بر دیدگاه رایج در جوامع علمی، ورود به عالَم غیرمادی علمی نیست. (نیومن، 2000: فصل چهار؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002: فصل سوم؛ دونالدسون، 1996: فصل اول؛ بیکر و موریس، 2002)

مداخله ارزش های سیاسی، اجتماعی و... در علم

اثبات گرایان علم را فارغ از هرگونه مداخله ارزش ها در آن می دانند (علم فارغ از ارزش) (14)؛ زیرا علم از نظر آن ها عینی است. عینیت به دو معناست: نخست، اینکه آنچه را مشاهده گر می بیند و می پذیرد، عینیت دارد؛ دوم، همچنین عدم ابتنای علم بر ارزش ها، نظرات، گرایش ها و عقاید شخصی را هم عینیت گویند. از نظر اثبات گرایان، علم مستقل از اجتماع و به تبع آن ارزش های شخصی، سیاسی و مذهبی است. به این ترتیب، از دیدگاه اثبات گرایان، هنجارهای جامعه علمی، علم را فارغ از ارزش می طلبد. (نیومن، 2000؛ ایستربای اسمیت و همکاران، 2002)

3-علامه طباطبایی

1. 3.اصول و مبانی علم از منظر علامه طباطبایی

ماهیت اصلی واقعیت

استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» با استفاده از مبانی و اصول فیلسوفان گذشته و استدلال های خاص خود اثبات می کند که واقعیت حقیقی مادی و غیرمادی وجود دارد (15). (طباطبایی، 1332، مقاله 2 و 4: 366-382؛ جعفری، 83، 1360: 222، 108، 99؛ جوادی آملی، 1379: 121-50) استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» می گوید با پذیرش این اصل، بحث علم آغاز می شود، در غیر این صورت وارد سفسطه می شویم و دیگر علمی وجود نخواهد داشت؛ زیرا وظیفه مهم علم، کشف واقعیت های حقیقی است. (طباطبایی، 1332، مقاله 7: 382-366)
استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» تبیین می کند که واقعیت حقیقی (مادی و غیرمادی) خارج و مستقل از ذهن انسان وجود دارد. از این رو، کشف واقعیت، ارتباطی با تصورات ذهنی و توهمات انسان ندارد. (طباطبایی، 1332، مقاله4: 101-165) در عین حال، او معتقد است ذهن انسان یکی از مهم ترین ابزار وی در کشف واقعیت است (همان، مقاله 3: 200 پاورقی و 206) که البته باید مجهز به ابزارهایی باشد تا دچار تصورات و توهمات نشود (16)
با توجه به ذکر بحث واقعیت از دیدگاه علامه طباطبایی، لازم است مروری هر چند کوتاه بر دیدگاه فلاسفه اسلامی شود. فلاسفه اسلامی واقعیت را بر دو بحث «وجود» و «ماهیت» پذیرفته بودند، هر چند تا زمان فارابی بحث تمایز وجود و ماهیت و توجه به احکام خاص هر کدام مطرح نشد. بعد از این تلاشِ فارابی، ابن سینا نیز بحث تمایز وجود و ماهیت را گسترش داد. تا زمان ملاصدرا و بعد از او نیز، فلاسفه اسلامی این دو بحث را لازم و ملزوم یکدیگر می دانستند. اما ملاصدرا برای اولین بار بحث اصالت وجود را مطرح کرد و ماهیت را تابع آن دانست. (همان: 391 پاورقی؛ اکبریان، تابستان 1386: 116 و 119) همچنین، او برای نخستین بار بحث وحدت وجود را ارائه کرد. ملاصدرا و پیروان او هر چند بر اصالت وجود و وحدت وجود اعتقاد دارند، اما موجود بودن ماهیت را نیز می پذیرند. بنا بر اعتقاد ملاصدرا، آنچه در عالم خارج حقیقتاً واقعیت و اصالت دارد «وجود» است، و «ماهیات» آن بخشی از وجود هستند که ذهن با بهره گیری از عقل و حس دریافت می کند. (همان: 391 پاورقی؛ اکبریان، تابستان 1386: 116 و 119؛ اکبریان، 1388) در واقع، ذهن کارش محدود کردن واقعیت است؛ یا به تعبیر دیگر کارش حدود ساختن از واقعیت است (همان: 391 پاورقی) از این رو، هر زمان که با وجود (که امری عینی و اصیل است) مواجه شود، از طریق عقل و حس حدودی از آن را برای فرد (با توجه به استعداد عقل و حس او)مشخص می کند. به عبارت دیگر، آن وجود را برای انسان محدود یا تعریف می کند. این چیزی که ذهن برای انسان نمودار می کند ماهیت است. لذا، اصالت با وجود است و ماهیت به تبع آن موجود است (17)
استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» در بحث واقعیت حقیقی، تنها «وجود» را می پذیرد. استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» معتقد است واقعیت حقیقی وجود دارد و درجات مختلفی که از واقعیت حقیقی مطرح است در واقع تنها برداشت های مختلفی است که ذهن دارد و آنچه قوه ذهن دریافت می کند مجزا از واقعیت حقیقی است و ارتباطی با آن واقعیت حقیقی ندارد، بلکه به دستگاه ذهن برمی گردد و می تواند آمیخته با تصورات و تخیلات ذهن باشد (در خصوص ویژگی ها و توانمندی های ذهن در ادامه توضیح داده می شود) (18)

نظام بین واقعیت ها

با استدلال های فلسفی، استاد علامه طباطبایی «رحمه الله» عنوان می کند که روابط واقعی عِلّی و معلولی مادی و غیر مادی وجود دارد. در واقع، واقعیت های مادی و غیرمادی با یکدیگر رابطه عِلّی و معلولی دارند.
به طور کلی، پذیرش اصل اول ما را به پذیرش اصل دوم هدایت می کند؛ زیرا قانون علیت از شئون واقعیت مطلق است، خواه آنکه واقعیت مادی باشد یا غیرمادی. یعنی قوانینی عِلّی و معلولی و واقعی وجود دارند که واقعیت حقیقی غیرمادی را در طول واقعیت های مادی به هم مرتبط می کنند (طباطبایی، 1332، مقاله 8 و 9). در این صورت است که علم شکل می گیرد؛ زیرا علم، کشف واقعیت های حقیقی و روابط عِلّی و معلولی بین آن ها است (طباطبایی، 1332، مقاله 4)
از آنچه تاکنون در دو بحث واقعیت ها و نظام بین واقعیت ها، مطرح شد، می توان شباهت ها و تفاوت های دو دیدگاه اثبات گرایی و علامه طباطبایی را تبیین کرد. طرح صرفاً «وجود» و حذف «ماهیت» و مستقل دانستن واقعیت از برداشت های ذهن، مهم ترین شباهت مبانی علم در رویکرد علامه طباطبایی و اثبات گرایی است. زیرا در رویکرد اثبات گرایی نیز بیان صرفاً وجود واقعیت که مستقل از ذهن انسان است، از اصول پایه ای آن به حساب می آید. همچنین، همانند رویکرد اثبات گرایی، علامه طباطبایی معتقد است که علم دارای منطق و روابط علّی است و با گذر زمان و جا به جایی، مکان ثابت و در نتیجه مکشوفات علمی کلی و جامع هستند. استاد علامه طباطبایی اضافه می کند که محدودیت های مکان، زمان و در یک کلام محدودیت های ماده در علم راه ندارد. (طباطبایی، 1332: مقاله 4؛ جوادی آملی، 1379: 193-175) (19) از این رو، (علاوه بر دلائل عنوان شده) در این مقاله از بین فیلسوفان اسلامی از دیدگاه علامه طباطبایی بهره گرفته شده است. البته دیدگاه علامه طباطبایی تفاوت هایی نیز با رویکرد اثبات گرایی دارد؛ علامه طباطبایی معتقد است و اثبات می کند که وقایع غیرمادی در حوزه علم قرار دارد و همچنین، اثبات می کند که ذهن به ذاته استعداد و توانایی کشف وقایع را ندارد و به منظور محقق شدن این استعداد نیز شرایطی لازم است که در ادامه در بخش علم حصولی تبیین می شود.
علاوه بر تفاوت های فوق، در دیدگاه اسلامی و به طور خاص دیدگاه علامه طباطبایی، ویژگیِ مهم دیگر علم، عمل به آن چیزی است که کشف می شود. (طباطبایی، 1332: 233-238؛ همان، 1360: 209-208) در حقیقت، طبیعت و ساختمان وجودیِ انسان او را به علوم و معارفی رهبری می کند که در حرکات و فعالیت های بدنی و روانی به آن ها احتیاج پیدا می کند. پس، انسان به آنچه که در عمل به کار نیاید، نیازی ندارد. (همان: 208 و 209) (20)
براساس مباحثی که تاکنون مطرح شد و با پذیرش وجود وقایع حقیقی و روابط عِلّی غیرمادی در طول وقایع و روابط علّی مادی، فلاسفه اسلامی دو حوزه را برای علم مطرح می کنند که هر کدام ابزار و روش شناسی خاص خود را دارند. این بحث مختص فلاسفه اسلامی به پیش گامی ملاصدرا است. (اکبریان، تابستان 1386)

علم حصولی و علم حضوری

الف) علم حصولی (حوزه وقایع و روابط عِلّی مادی)

علم حصولی، بحث ادراک واقعیت های بیرونی و روابط علّی بین آن ها در دنیای مادی است (همانند علم انسان به موجودات خارجی از قبیل زمین، آسمان، درخت و اعضای بدن خود شخص ادراک کننده). از این رو، مهم ترین مصداق علم حصولی، علم تجربی (علم قابل قبول در دیدگاه اثبات گرایی) است. (علامه طباطبایی، 1332: مقاله دوم) در علم حصولی، ادراک از طریق قوه ذهن صورت می گیرد؛ قوه ذهن به طور مستقیم و یا غیر مستقیم از راه حواس، مفاهیم و تصاویر، وقایع خارجی را دریافت می کند، (طباطبایی، 1332: 173، 188 پاورقی و 371؛ جوادی آملی، 1379: 52، 74-75، 112-111؛ حسن زاده آملی، 1362: 337) سپس، مفاهیم و تصاویر را در کنار هم قرار می دهد تا روابط عِلّی و معلولی آن ها را به دست آورد. به عبارت دیگر، تجزیه و ترکیب ذهنی می کند. (طباطبایی، 1332، مقاله 3: 200 پاورقی و 206) شرط مهم در تحقق علوم حصولی آن است که عمل تجزیه و ترکیب دستگاه ذهن بر مبنای قوه تفکر باشد (طباطبایی، 1332: 237-234 پاورقی) و انسان براساس تخیلات و تمایلات شخصی در ذهن خود اطلاعات دریافتی را تجزیه و ترکیب نکند. (طباطبایی، 1332: 236-234 پاورقی؛ جوادی آملی، 1379: 47)
حال این سؤال مطرح می شود: آیا دستگاه ذهن، شرایط لازم و کافی را برای توفیق به علم (و به طور خاص فرآیند توسعه فردی) دارد؟ براساس مطالب فوق، دستگاه ذهن برای فعالیت و کشف وقایع حقیقی نیازمند حواس و قوه تفکر و تعقل است که هر دوی آن ها نواقصی دارند. دستگاه حواس انسان، مادی و محدود به مکان و زمان است؛ درنتیجه، شناختی که به کمک حواس باشد محدود به مکان و زمان، متغییر و جزئی است. همچنین، ذهن برای شناخت باید از تخیلات و هوای نفس پرهیز کند. از این رو، نیازمند قوه ای است که به پشتیبانی از عقل بیاید و همچنین، معلومات ذهن را که با پیروی از عقل و پرهیز از تخیل و تمایلات شخصی به دست آمده، به عمل برساند تا این معلومات تنها در بحث نظری متوقف نماند؛ زیرا بنا بر اعتقاد علامه طباطبایی، شناخت با عمل به کمال می رسد. با این توصیفات، عامل یا عوامل با ویژگی های زیر باید وجود داشته باشد تا نواقص دستگاه ذهن برطرف شود (21)
1
-جزء دستگاه حسی نباشد.
2
-محدودیت های مادی را نداشته باشد.
3
-زیرمجموعه قوه تفکر و تعقل نباشد.
4
-قوه آن را داشته باشد که معلومات ذهنی را به طور کامل دریافت کند.
5
-قوه آن را داشته باشد که انسان را به عمل به معلومات ذهنی به طور کامل توفیق دهد.
6
-مانع فعالیت دستگاه حواس و قوه تفکر نشود.
7
-موجب شود انسان از تمایلات نفسانی همانند خودخواهی، تمایل به دروغ، ریا و امثال آن ها پرهیز کند (تا قوه تفکر و تعقل به راحتی عمل کند)
8
-بتواند انسان را به حکم کلی و جامع (فراتر از شناخت متغیر و جزئی که محدود به بعد زمان و مکان است) برساند و هر انسانی با توجه به ظرفیت و استعدادهای خود، آن را درک می کند.
هشت ویژگی برای عامل یا عامل های فرضی بیان شد. برای کشف این عامل یا عامل ها از ویژگی شماره 7 آغاز می کنیم: «پرهیز از تمایلات نفسانی»، نیازمند شرایطی است که موجب شود انسان از تمایلات نفسانی پرهیز کند. تمایلات نفسانی همانند دروغ، ریا، تهمت و... در هر جامعه ای و با هر فرهنگی، عملی ناپسند است. در جوامع امروز، برای جلوگیری از هر عمل ناپسندی روش هایی وجود دارد. رایج ترین روش برای جلوگیری از عمل ناپسند افراد مختلف، زندانی کردن آن هاست. لازمه این امر، وجود مکان هایی برای حبس کردن افراد مختلف است. اما چنین گزینه ای برخلاف ویژگی های شماره 1 و 2 است، زیرا چنین تمهیداتی نیاز به مکان و زمان دارد و خصایص ماده شامل آن می شود. بنابراین، این گزینه مردود است. گزینه دیگر این است که باورها و اعتقاداتی در فرد به وجود آید که مانع تخلف او شود و در مورد تمایلات نفسانی نیز، باورها و اعتقاداتی خاص در فرد وجود داشته باشد که مانع توجه فرد به تمایلات نفسانی و پیروی از آن ها شود. این گزینه هیچ کدام از ویژگی های فوق را نقض نمی کند؛ بنابراین قابل بحث است. در اینجا بدون در نظر گرفتن پشتوانه های مذهبی و با توجه به مستندات فوق و با تکیه بر تفکر و تعقل معمول هر انسانی، چند اعتقاد پیشنهاد می شود که می توانند فرد را از توجه به تمایلات نفسانی و پیروی از آن ها دور کنند:
1
-اعتقاد به این امر که در نهایت به کل اعمال انسان رسیدگی می شود و از تمایلات نفسانی او سؤال می شود.
2
-اعتقاد به زمانی که در آن به کل اعمال تمام انسان ها رسیدگی می شود (روز جزا)
3
-اعتقاد به این امر که معیارهایی حقیقی و مطلق وجود دارد که حوزه تمایلات نفسانی را تعریف و مشخص می کند (وجود معیار از تفسیرهای فردی جلوگیری می کند)
4
-اعتقاد به وجودی برتر، حقیقی و مطلق که خالق و تبیین کننده معیارهای حقیقی و مطلق است و براساس این معیارها به اعمال انسان رسیدگی می کند. این وجود نمی تواند انسان باشد، زیرا باید بتواند معیارهایی حقیقی و مطلق را برای تمام زمان ها و مکان ها تعریف و مشخص کند و بتواند بر مبنای این معیارها، به اعمال و تمایلات انسان نیز رسیدگی کند.
این چهار اعتقاد، انسان را از تمایلات نفسانی دور می کند و با توجه به توضیحات پیشین موجب می شود که انسان از تمایلات نفسانی رها شده و براساس قوه تفکر و تعقل، وقایع حقیقی را کشف کند. با توجه به توضیحات فوق، این چهار اعتقاد، ویژگی های هفت گانه فوق را دارا هستند. ما این چهار اعتقاد را «اعتقادات دینی» می نامیم؛ در دین، خداوند به عنوان وجودی برتر، حقیقی و مطلق، معیارهای حقیقی و مطلق را به وسیله رسول خویش، برای انسان تبیین می کند و براساس این معیارها، در روز قیامت، به اعمال انسان رسیدگی می کند. این توضیح در مورد دین، با چهار اعتقادِ به دست آمده فوق تطابق دارد. بنابراین، «دین» یکی از شرط های مهم و ضروری برای توفیق به علم (و به طور خاص فرایند توسعه فردی) است. با این حال، یک مطلب ضروری هنوز باقی است: (برخلاف رویکرد اثبات گرایی) در دنیای مادی، محدودیت های زمانی و مکانی مانع حضور تمام و کمال واقعیت حقیقی است. بنابراین، هر موجودی که در محدودیت های مادی قرار نگیرد، علم به هیچ بخشی از وجود این موجود، غیرممکن نیست، بلکه وجودش تمام و کمال دریافت می شود. به دلیل محدودیت مادی ذهن، علم تجربی در حالت ایده آل خود تنها می تواند وقایع مادی را که جزئی و پراکنده هستند، برای انسان معلوم سازد و شناخت کامل و منسجم از این جزئیات از عهده علوم تجربی و اساساً علوم حصولی خارج است (22). این امر ضرورت وجود ویژگی شماره 8 را نشان می دهد. همچنین، از سوی دیگر، در بخش مبانی علم از دیدگاه علامه طباطبایی تبیین شد که وقایع غیرمادی و روابط عِلّی غیرمادی در طول وقایع و روابط مادی وجود دارند که علم باید بتواند آن ها را کشف کند. با اتکا و توجه به این دو ضرورت، مشخص می شود عاملی که ویژگی هشت را دارد، علمی فراتر از علم تجربی است، هدف آن شناخت وقایع غیرمادی و روابط علّی غیرمادی است و ابزار آن نیز به طور قطع فراتر از ابزار مادی علم تجربی همچون حواس و دستگاه های تقویت کننده حواس است. علامه طباطبایی این علم را علم حضوری می داند. در ادامه به آن پرداخته می شود.

ب) علم حضوری (حوزه وقایع و روابط عِلّی غیرمادی)

همان طور که در مباحث علوم حصولی بیان شد، در دنیای مادی، محدودیت های زمانی و مکانی مانع حضور تمام و کمال واقعیت حقیقی است. بنابراین، هر موجودی که در محدودیت های مادی قرار نگیرد، علم به هیچ بخشی از وجود این موجود، غیرممکن نیست، بلکه وجودش تمام و کمال دریافت می شود. همچنین، ابزار علوم حصولی (دستگاه ذهن، حواس و عقل و...)، دیگر برای شناخت آن به کار نمی آید؛ پس ادراکی نیز صورت نمی گیرد، (علامه طباطبایی، 1332: مقاله دوم؛ اکبریان، تابستان 1386: 203-191) بلکه شناخت کننده بدون واسطه، موجود را در می یابد (حضوراً شناخت می کند). در فلسفه اسلامی، این حوزه از علم را علم حضوری می نامند؛ به این معنی که انسان بدون وساطت تصویر ذهنی، عین واقعیت را می یابد، یعنی آن را «شهود» می کند (23)
بنابراین، براساس مباحثی که تاکنون عنوان شد، برای شناخت جزئیات و ابعاد مادی هر واقعیتی، نیازمند علوم حصولی و برای شناخت کلیات و ابعاد فراتر از مادیِ آن واقعیت، نیازمد علم حضوری هستیم. همچنین، از هشت عامل ضروری برای تکمیل شناخت حصولی، این مهم نتیجه می شود که هر علم حصولی نیازمند علم حضوری است. از این رو، با توجه به مباحث فوق، علامه طباطبایی عنوان می کند که «با هر علم حصولی، لاجرم علم حضوری نیز واقع است». همچنین، از آنجا که علم حضوری به وقایع و روابط غیرمادی می پردازد و وقایع غیرمادی و روابط علّی آن ها در طول وقایع مادی و روابط عِلّی مادی قرار دارد، در فرآیند شناخت، لاجرم نخست وقایع و روابط علّی غیر مای احصا می شود، سپس وقایع و روابط مادی به دست می آید. به عبارت دیگر، در شناخت کامل، «نخست علم حضوری واقع می شود، سپس علم حصولی» (این امر با توجه به پذیرش روح و بُعد غیرمادی برای مخلوقات مطرح است). این دو نتیجه اخیر از مباحث منحصر به فرد علامه طباطبایی است. (علامه طباطبایی، 1332) براساس نتایج فوق، برای شناخت تمام و کمال هر واقعیتی لاجرم نیاز به ورود به حوزه علم حضوری است.
حال با معلوم شدن دیدگاه علامه طباطبایی در مورد معلومات غیرتجربی و راه کسب آن یعنی علم حضوری، ضروری است بین دو دیدگاه علامه طباطبایی و رویکرد اثبات گرایی در مورد ارزش ها (به خصوص اصول اخلاقی) به عنوان معلومات غیرتجربی و راه کسب آن، مقایسه ای صورت گیرد.

مداخله ارزش ها (سیاسی، اجتماعی و...) در علم

همانند اثبات گرایان، علامه طباطبایی علم را فارغ از هرگونه مداخله ارزش ها در آن می داند. علامه طباطبایی معتقد است واقعیات در خارج وجود دارند و ارتباطی با تصورات ذهنی و تمایلات فردی و جامعه ندارند. با این حال، براساس مبانی علامه طباطبایی، علاوه بر مباحث فوق این نتیجه مهم حاصل شد که علمِ فارغ از تمایلات و احساسات را تنها می توان با پشتوانه دین کشف کرد.
علاوه بر تمایز مهم فوق، رویکرد علامه طباطبایی تفاوت مهم دیگری نیز با رویکرد اثبات گرایی در مورد ارزش ها و اصول اخلاقی دارد. بنا بر رویکرد اثبات گرایی، بخشی از معلومات (از جمله اصول اخلاقی) به طور ذاتی در ذهن وجود دارند و از راه تجربه به دست نمی آیند (کاپلستون، 1375، جلد 6). این سخن یکی از دو معنا زیر را دارد: 1. ذهن با این معلومات آفریده شده است؛ یا 2. ذهن این معلومات را بدون دخالت دستگاه دیگری از خود ابداع می کند. در حالت نخست، باید بپذیریم حقایق و روابط حقیقی بین آن ها وجود دارد که فراتر از محدودیت های زمانی و مکانی است و هنگام آفرینش ذهن و عقل، این معلومات به انسان داده شده است. در حالت دوم، ذهن حداقل در یکی از این دو حالت ابداع می کند: 1. ابداع در مورد وقایع (تصورات)؛ 2. ابداع در مورد روابط بین این وقایع (تصدیقات). در هر دو صورت از حالت دوم، اصل کاشفیت علم (اصل نتیجه شده از دو اصل «وجود وقایع» و «وجود روابط بین آن ها که قابل کشف هستند») مخدوش می شود.
در مجموع، این نتیجه به دست می آید که «این معلومات در خارج (از انسان) وجود دارد و ذهن به طور ذاتی از خود نه چیزی دارد و نه می تواند ابداع (حقیقی) بکند». بنابراین، ذاتی بودن این معلومات صحیح نیست. حال این سؤال مطرح می شود که چگونه این معلومات غیرتجربی (از جمله اصول اخلاقی) حاصل می شود؟ با توجه به غیرتجربی بودن این معلومات که به معنای فراتر بودن آن از محدودیت های مادی است و با توجه به نواقص ذاتی ذهن و متعاقب آن معلومات تجربی (24)، چند ویژگی برای آن قطعی است: این معلومات، در واقع، بدیهیات و احکام حاصل از روابط بین این بدیهیات هستند که حقیقی، ثابت، کلی و جامع هستند، یا به عبارت دیگر، همان وقایع غیرمادی و روابط عِلّی غیرمادی بین این وقایع است و علم به آن ها، در هنگام آفرینش انسان به او داده شده است یا در رودررویی با هر واقعیتی، قبل از معلومات حاصل از علم حصولی، از راهی مجزا از ابزار علم حصولی به دست می آید. بنا بر آنچه که عنوان شد و همچنین مباحث علم حضوری از منظر علامه طباطبایی، این نتیجه حاصل می شود که این معلومات از طریق «علم حضوری» به دست می آیند. بنابراین، با اتکا به مباحث فوق، اصول اخلاق و به بیان بهتر علم اخلاق یعنی علم به حق و باطل (یا همان خوب و بد) و نتایج حاصل از آن ها از طریق علم حضوری حاصل می شود و با توجه به دو ویژگی منحصر به فردی که علامه طباطبایی برای علم حضوری قائل است، اخلاق با علم حضوری و پیش از علم حصولی برای همه انسان ها مکشوف است (25)
از مباحث فوق و با استفاده از استدلال های منطقی و فلسفی، به یک نتیجه مهم نیز می رسیم: از بحث چهار اعتقاد دینی اثبات شده، به دست آمد که معیارهای حقیقی و مطلق برای شناخت حق و باطل، صحیح و غلط و خوب و بد وجود دارد که بایدها و نبایدها را مشخص می کند. از طرف دیگر، در بخش بالا اثبات شد علم اخلاق که خوب ها و بدها و بایدها و نبایدها را تعیین می کند، معیارهایی حقیقی، جامع و کامل دارد و از طریق علم حضوری برای انسان معلوم است. با توجه به دو بحث فوق، می توان نتیجه گرفت که نخست، علم اخلاق بخش مهمی از اعتقادات دینی و یا نتیجه شده از آن است؛ دوم اینکه، همه انسان ها از طریق شهودی (علم حضوری) با دین آشنا هستند. از همه مهم تر اینکه دین که از طریق علم حضوری معلوم انسان می شود، بر پایه علم بنا نهاده شده است.
از این رو، بنا بر مباحث پیشین و نتایج این بخش، این مهم به دست می آید که علم اخلاق بر پایه دین است و همچنین پشتوانه علم و بر آن تأثیرگذار است.

نتیجه گیری

رویکرد اثبات گرایی، رویکرد رایج جامعه علمی و مبنای آن، روش های تجربی و عینی است. امروزه، اندیشمندان و پژوهشگران بسیاری با پیروی از رویکرد اثبات گرایی سعی در شناخت و کشف علم دارند، اما تجربه نشان داده است که این رویکرد در شناخت و کشف علم به طور کامل توفیق نداشته است.
علامه طباطبایی از زمره فیلسوفان اسلامی است که درباره مبانی علم و رویکرد رایج در جامعه علمی غرب و رویکردهای فیلسوفان اسلامی تحقیق کرده است. علامه طباطبایی با بهره گیری از استدلال های منطقی و قیاسی مبانی علم در غرب را تحلیل و نقد می کند و با تکیه بر دیدگاه فلسفی اسلامی، مبانی و اصولی را برای علم تبیین می کند که پایه و اساس پژوهش در این مقاله است. در این مقاله، با بهره گیری از مبانی و اصول علامه طباطبایی و با استفاده از تحلیل های منطقی و قیاسی، این نتیجه مهم به دست می آید که برای ورود به علم و شناخت واقعیت های حقیقی نیازمند دین و اخلاق دینی هستیم. همچنین، با پشتوانه جهان بینی الهی و با بهره گیری از هر دو حوزه علم حصولی (علم تجربی) و علم حضوری و ابزارهای مخصوص به هر کدام، به شناخت کامل می رسیم.

پی نوشت ها:

* دکترای مدیریت رفتاری (نویسنده مسئول)
**
دانشیار
1. Objective
2. Out there
3
-براساس این دو اصل، اثبات گرایان را دوگانه گرا (dualist) می دانند.
4. Homothetic
5. Axioms
6. Postulates
7. Theorems
8. Additive
9. Reductionism
10. Intersubjectivity
11. Replication
12. Falsification
13. Karl Popper (1902-1991)
14. Value-free Science
15
-البته بین رویکرد علامه و فیلسوفان گذشته در اثبات واقعیت های نامحسوس تفاوت وجود دارد. ر.ک: «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، علامه طباطبایی، 1332 و همچنین «حکمت متعالیه و تفکر فسلفی معاصر»، اکبریان، تابستان 1386
16
-در مورد توانایی های ذهن در کشف واقعیت و به طور کلی علم، در ادامه بیشتر توضیح داده خواهد شد.
17
-ر.ک: «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، علامه طباطبایی، 1332، مقاله هفتم، بخش «واقعیت و هستی اشیاء»، صفحات 403-367؛ «حکمت متعالیه و تفکر فلسفی معاصر»، رضا اکبریان، تابستان 1386، صفحات 124-116.
18
-علامه طباطبایی با استدلال فلسفی بحث ظهور را عنوان می کند و معتقد است هر آنچه که وجود دارد، ظهورِ وجودِ محض و صرف یعنی خداوند سبحان است، پس تمام موجودات آیات الهی هستند (ر.ک: «طریق عرفان»، فصل چهارم، اثر علامه طباطبایی)
19
-این بحث تأییدی بر مبانی و اصول اثبات گرایی یعنی قانون بنیاد بودن، بازآفرینی و میان ذهنی بودن علم است؛ البته با اصلاحاتی که استاد علامه طباطبایی در مباحث خود دارند.
20
-این معنا خلاف نظر ارسطو، پایه گذار مبانی علم در دیدگاه غیر اسلامی است. ارسطو معتقد است علم واقعی علمی است که برای عمل خوانده نشود، بلکه خود غایت و هدف باشد. (کاپلستون، 1375، جلد 1)
21
-برای مطالعه بیشتر، ر.ک: «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، اثر علامه طباطبایی
22
-از این رو، براساس مبانی و اصول استاد علامه طباطبایی، بحث افزودنی و تحویل گرایی به معنایی که در اثبات گرایی مطرح است، قابل قبول نیست؛ زیرا علم تجربی و در کل علم حصولی تنها قادر به شناخت جزئیات است و قادر به افزودن و تحویل نیست.
23
-نکته قابل توجه این است که هر چند اندیشمندان غربی اعتقادی به علم حضوری یا همان شهود (و وحی) و همچنین بحث علم در عالَم غیرمادی ندارند، اما وجود ابداع و خلاقیت را که مراتبی از شهود و وحی است، امری اجتناب ناپذیر در ظهور علم می دانند؛ اعتقاد به وجود ابداع و خلاقیت در طرح فرضیه ها و انقلاب های علمی نمونه های آشکاری از این اعتقاد است. (ر.ک: «فلسفه علوم طبیعی»، کارل جی همپل، ترجمه حسین معصومی همدانی، 1369؛ «ماهیت تفکر ریاضی»، نوربرت وینر؛ «دیدگاه ها و برهان ها»، ترجمه، تألیف و گردآوری از شاپور اعتماد، 1375؛ «دیدگاه های فلسفی فیزیکدانان معاصر» مهدی گلشنی؛ نبوی، 1384: 198-197 و فصل 11).
24
-این نواقص در بحث علم حصولی از منظر علامه طباطبایی تبیین شد.
25
-برای مطالعه بیشتر، ر.ک: «اصول فلسفه و روش رئالیسم» اثر استاد علامه طباطبایی، 1332. البته شیوه استدلال فوق متفاوت از استدلال این اثر است.

منابع تحقیق :
1
-اکبریان، رضا، 1386، حکمت متعالیه و تفکر فلسفی معاصر، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
2
-اکبریان، رضا، 1386، مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
3
-اکبریان، رضا، 1388، جایگاه انسان در حکمت متعالیه ملاصدرا، نشر علم.
4
-جوادی آملی، عبدالله، 1370، تفسیر موضوعی قرآن کریم: شناخت شناسی در قرآن، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
5
-جوادی آملی، عبدالله، 1379، تفسیر موضوعی قرآن کریم: معرفت شناسی در قرآن، چاپ دوم، مرکز نشر اسراء.
6
-جوادی آملی، عبدالله، 1379، تفسیر موضوعی قرآن کریم، مبادی اخلاق در قرآن، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم.
7
-حسن زاده آملی، حسن، 1362، معرفت نفس: دفتر سوم، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
8
-طباطبایی سید محمدحسین، بی تا، تفسیر المیزان، مترجم استاد سید محمدباقر موسوی همدانی.
9
-طباطبایی سید محمدحسین، 1360، بررسی های اسلامی، جلد 3، انتشارات هجرت.
10
-طباطبایی سید محمدحسین، 1382، اسلام و انسان معاصر، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
11
-طباطبایی سید محمدحسین، 1348، شیعه در اسلام، دارالتبلیغ اسلامی.
12
-طباطبایی سید محمدحسین، بی تا، اسلام و اجتماع، پیام السلام.
13
-طباطبایی سید محمدحسین و ناصر مکارم شیرازی، بی تا، وحی یا شعور مرموز، دارالفکر.
14
-طباطبایی سید محمدحسین، 1381، طریق عرفان: ترجمه و شرح رساله الولایه، انتشارات بخشایش.
15
-دانایی فرد، حسن؛ الوانی، سید مهدی و آذر، عادل، 1383، روش شناسی پژوهش کیفی در مدیریت: رویکردی جامع، انتشارات صفّار.
16
-هچ، ماری جو، 1386، نظریه سازمان: مدرن، نمادین و تفسیری پست مدرن، مترجم دکتر حسن دانایی فرد، نشر صفار، چاپ دوم.
17. Easterby-Smith Mark, Thorpe Richard, Lowe Andy. (2002). Management Research. Sage Publication, Second edition.
18. Neuman, W. Lawrence (2000). Social Research Methods: qualitative and quantitative approaches, A Pearson Education Company, fourth edition.
19. Donaldson, Lex. (1996). For Positivist Organization Theory. Sage Publication. First published.
20. McAuley. John, Duberley Joanne, and Johnson. Phil. (2007). Organization Theory: Challenges and Perspectives, Pearson Education Limited.
 
منبع مقاله :
جمعی از نویسندگان، (1394)، مجموعه مقالات نخستین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی (جلد 4)، تهران: آفتاب توسعه، چاپ اول.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام علی عليه ‏السلام : اَلصّلاةُ حِصْنُ الرَّحْمنِ وَ مَدْحَرَةُ الشَّيطانِ

نماز، دژ محكم خداوند مهربان و وسيله راندن شيطان است

غررالحكم، حدیث ۲۲۱۳